Bir Türkçe Öğretmeninin Kaleminden

Bir milleti yalnızca sınırları, bayrağı ya da tarihi ayakta tutmaz; onu asıl yaşatan, dünyaya hangi kelimelerle baktığıdır. İnsan, konuştuğu dil kadar düşünür; sevdiği, kırıldığı, özlediği ve sustuğu kadar insanlaşır. Bu sebeple dil, yalnızca anlaşmak için kullandığımız bir araç değildir. Dil; hafızadır, yurttur, sığınaktır. İnsan nereye giderse gitsin, çocukluğunun sesini kendi dilinde taşır.

Türkçe, geniş bir gökyüzü uçsuz bucaksız bir dünyanın en güzal sesidir. İçinde hem bozkırın sert rüzgârı hem Anadolu’nun sabırlı toprağı; hem ninnilerin yumuşaklığı hem destanların heybeti vardır. Bir kelimeyle gönül alır, bir başka kelimeyle yüreğin en derin yerine dokunur. “Gönül” deriz mesela. Kalpten biraz daha başka, ruhtan biraz daha yakın bir yerdir gönül. “Gönlün olsun” dediğimizde yalnızca bir isteği kabul etmiş olmayız; karşımızdaki insanın ruhuna dokunuruz.

Türkçe, insanın duygusunu tek bir kelimeyle çoğaltabilen bir dildir. “Özledim” başka dillerde uzun uzun açıklanabilecek bir hâli, üç hecede kalbe bırakır. Özlemek; birini görmeyi istemekten ibaret değildir. Onun sesinin evde eksik kalmasıdır, bir sokaktan geçerken ansızın akla düşmesidir, herkesin içinde bir tek kişiyi aramaktır. “Hasret” ise özlemin biraz daha ağır, biraz daha sabırlı hâlidir. Hasretin içinde beklemek vardır; kavuşamamanın gölgesi, umudun ince ışığı vardır.

Ne güzel dildir Türkçe… Bir kelimeyi kökünden alır, ona ekler takar; o kelimeyi büyütür, derinleştirir, bambaşka bir duyguya dönüştürür. “Gelmek” dersin; “gelemedim” olur, içinde mazeret vardır. “Gelemedim” dersin, bazen içinde pişmanlık duyulur. “Geleyim mi?” dersin, bir kapıyı nazikçe çalarsın. “Geliver” dersin, özlemini saklamadan söylersin. Birkaç harfle zaman değişir, niyet değişir, insanın sesi değişir. İşte Türkçe, kelimeleri yalnızca yan yana getirmez; onlara ruh katar. 

Bir Türkçe öğretmeni olarak öğrencilerime çoğu zaman şunu söylemek isterim: Kelimeleri ezberlemeyin, onları yaşayın. Çünkü dil bilgisi yalnızca ekleri ayırmak, fiilleri bulmak, cümlenin ögelerini göstermek değildir. Elbette bunlar gereklidir; çünkü sağlam bir yapı için kurallar lazımdır. Ama dilin asıl sırrı, bir cümlenin insanın içinde bıraktığı izdir. Bir şair “gül” dediğinde yalnızca bir çiçeği anlatmaz; bazen çocukluğu, bazen bir ayrılığı, bazen de söylenmemiş bir sevgiyi anlatır.

“Yol” kelimesini düşünelim. Yol, bir yerden bir yere uzanan taş ya da toprak parçası mıdır yalnızca? Değildir. Yol bazen gurbet demektir, bazen dönüş. Bazen insanın kendi içine doğru yürüyüşüdür. “Yolun açık olsun” derken birine sadece iyi dilekte bulunmayız; onun önündeki belirsizliklere ışık tutmak isteriz. “Yolun sonu” dediğimizde ölüm gelir akla, “yol arkadaşı” dediğimizde ise insanın en zor zamanlarda bile yalnız bırakmayan bir dost gelir aklımıza...

Türkçe, incelikleri olan bir dildir. “Ver” ile “verir misin?” arasındaki fark, yalnızca nezaket kuralı değildir; insanın karşısındakine ayırdığı değerin ölçüsüdür. “Nasılsın?” sorusu, bazen sıradan bir selamlaşmadır. Fakat gerçekten bakarak, gerçekten duymak isteyerek söylendiğinde bir insanın gününü değiştirebilir. Çünkü herkesin içinde anlatamadığı bir cümle vardır. Bazen insan, kendisine samimiyetle sorulmuş tek bir “Nasılsın?” sorusuna bile yıllardır biriktirdiği cevabı vermek ister.

Dilimizin en güçlü taraflarından biri de merhametidir. “Kusura bakma” deriz. Ne zarif bir söz… Karşımızdakinin kusurunu aramadığımızı, onun kalbine yük olmak istemediğimizi söyleriz. “Başın sağ olsun” deriz; acıyı ortadan kaldıramayacağımızı biliriz ama o acının yanında sessizce dururuz. “Geçmiş olsun” deriz; henüz geçmemiş olan bir derdin bile bir gün geride kalacağına inanırız. Kelimeler bazen ilaç değildir belki; fakat yaralı bir ruhun başucunda bekleyen şefkatli bir eldir.

Türkçenin sesinde de ayrı bir ahenk vardır. “Şırıl şırıl” dediğimizde suyun sesini duyarız. “Pırıl pırıl” dediğimizde ışık gözümüzün önünde parlar. “Çıtı pıtı” dediğimizde küçük, sevimli ve özenli bir hâl belirir. Dilimiz, tabiatı yalnızca anlatmamış; onun sesini, rengini ve hareketini kelimelerin içine yerleştirmiştir. Yağmur yağmaz yalnızca; bazen “şıpır şıpır” düşer, bazen “bardaktan boşanırcasına” boşalır. Rüzgâr esmez yalnızca; uğuldar, fısıldar, savurur ve hatta bazen şarkı söyler. Bir kelimeyle manzara kurulur; bir kelimeyle mevsim değişir.

Belki de Türkçenin en büyük mucizesi, insanın susuşunu bile anlatabilmesidir. “Dili tutuldu” deriz; şaşkınlığı anlatırız. “Sözü boğazında düğümlendi” deriz; acının konuşmaya engel oluşunu sezdiririz. “İçi içine sığmadı” deriz; sevincin bir bedene fazla gelişini anlatırız. Bunlar, yalnızca söz sanatları değildir. Bunlar, insanı dikkatle izlemiş bir milletin yüzyıllar boyunca biriktirdiği gözlemlerdir.

Türkçe kendisine emanet edilen sözlerle güzelleşir ya da yıpranır. Bugün kelimeleri aceleyle tüketiyoruz, yıpratıyoruz... Cümlelerimiz kısalıyor, duygularımız simgelere sığınıyor, birbirimize söyleyecek çok şeyimiz varken birkaç harfle geçiştiriyoruz. Oysa insan, kelimeyi ne kadar azaltırsa kendisini o kadar eksik anlatır. Bir kalbi anlamak için bazen uzun bir cümle gerekir. Bir özrü onarmak için iki harften daha fazlası… Bir sevgiyi yaşatmak için ise her gün yeniden söylenmiş, içten bir söz.

Bu yüzden Türkçeyi sevmek, yalnızca yazım kurallarına dikkat etmek değildir. Türkçeyi sevmek; “de”yi, “da”yı doğru yazmanın ötesinde, “değer” kelimesinin ne kadar kıymetli olduğunu bilmektir. “Ki”nin nerede ayrı, nerede bitişik yazıldığını öğrenmek kadar; “keşke”nin insanın içinde nasıl bir sızı bıraktığını da anlamaktır. Noktanın bir cümlenin sonu olduğunu bilmek kadar, bazı susuşların hangi cümlelerden daha anlamlı olduğunu da fark etmektir.

Dil, insanın evidir. Evimizi nasıl temiz tutar, nasıl özenle korursak dilimizi de öyle korumalıyız. Çünkü bir gün herkes gider. Sesler susar, yüzler unutulur, yollar değişir. Fakat iyi söylenmiş bir söz kalır. Bir şiir kalır, bir mektup kalır, bir annenin ninnisi kalır. İnsan bazen yüzyıllar sonra bile hiç tanımadığı birinin cümlesinde kendini bulur.

İşte o zaman anlarız ki Türkçe yalnızca konuştuğumuz dil değildir. Türkçe, içimizde yankılanan memlekettir. Bir “nasılsın ”da kapısı açılan, bir “hoşça kal”da hüzünlenen, bir “güle güle”de iyilik dileyen; her kelimesiyle bizi biraz daha insan kılan büyük ve güzel yurdumuzdur.