Bazen

Bazen yorulursun...

Öyle sıradan bir yorgunluk değildir bu. Uykunu alsan da geçmez. Bir sabah daha uyanmak bile ağır gelir. İnsanlarla konuşmak istemezsin, anlatacak söz bulamazsın. Her şey aynı renge bürünür; dün, bugün ve yarın birbirine karışır.

Bir zamanlar seni heyecanlandıran şeyler artık hiçbir şey ifade etmez.

Ve insan, tam da böyle zamanlarda kendine şu soruyu sorar:

“Bundan sonra ne değişecek?”

Belki hiçbir şey...

Belki de her şey.

Çünkü hayatın garip bir huyu vardır. En karanlık olduğunu düşündüğün anda, sana küçük bir ışık bırakır. Öyle büyük, göz kamaştıran bir ışık değildir bu. Bazen bir insanın söylediği tek bir cümledir. Bazen pencereden içeri giren sabah güneşi. Bazen hiç beklemediğin bir haber. Bazen de sadece içinden yükselen, anlam veremediğin küçücük bir his:

“Belki daha bitmedi.”

İşte o his önemlidir.

Çünkü umut her zaman büyük cümlelerle gelmez.

Bazen yalnızca bir kıvılcımdır.

Ve sen o kıvılcımı fark ettiğinde, karanlığın aslında sonsuz olmadığını anlarsın.

Belki bugün her şey yolunda değildir. Belki bazı yaraların hâlâ acıyordur. Belki geçmişin peşini bırakmıyor, gelecek ise sana hiçbir şey vaat etmiyordur.

Ama hayat, bütün cevaplarını aynı anda vermek zorunda değil.

Bazı güzellikler henüz yaşanmadı.

Henüz tanışmadığın insanlar var.

Henüz görmediğin şehirler, duymadığın şarkılar, okumadığın kitaplar, yaşayacağın sabahlar var.

Ve belki de hayatının en güzel cümlesi, henüz yazılmadı.

Bu yüzden bazen yapman gereken tek şey, her şeyi düzeltmeye çalışmadan biraz daha beklemektir.

Karanlığın içinde o küçücük ışığı korumaktır.

Çünkü bir kıvılcım, karanlığı tamamen yok etmek zorunda değildir. Sadece sana yolun hâlâ var olduğunu hatırlatması yeterlidir.

Belki yarın uyandığında dünya değişmeyecek.

Ama senin içinde bir şey değişebilir.

Biraz daha dayanırsın.

Biraz daha bakarsın.

Biraz daha beklersin.

Ve bir gün, bugün içinden çıkamayacağını sandığın o karanlığa dönüp baktığında şunu söylersin:

“Meğer ışık hiç kaybolmamış. Ben sadece gözlerimi kapatmışım.” Belki de hayat tam olarak budur.

Bazen tükenmek, yeniden başlamanın yegane şartıdır ve bazen bütün güzellikler, tek bir kıvılcımın kutup yıldızı gibi parlamasıyla başlar.

Umut yaşatır.

Ben Bir Öğretmenim

Bazı meslekler vardır, mesai saati bitince kapıda kalır.

Öğretmenlik öyle değildir.

Bir öğretmen sınıftan çıkar, eve gider, çantasını bir kenara bırakır; ama gün içinde duyduğu bir cümle, fark ettiği bir bakış, sessizce içine kapanan bir çocuk onunla birlikte eve gelir. Çünkü öğretmenlik yalnızca anlatmak değildir. Bir insanın hayatına, henüz o insan kendi hayatının ne olacağını bile bilmiyorken dokunmaktır.

Belki de bu yüzden öğretmenlik başka mesleklere benzemez.

Bir doktor hastasını iyileştirir, bir mühendis bina yapar, bir usta elindeki maddeye şekil verir. Öğretmen ise henüz şekillenmekte olan bir insana yaklaşır.

Hem de büyük bir dikkatle.

Çünkü karşısındaki yalnızca öğrenci değildir.

Bir gün anne olacak biri vardır orada.

Bir gün baba olacak biri.

Bir doktor, bir işçi, bir şair, bir çiftçi, bir hâkim, bir esnaf…

Devletine ışık olacak parıldayan o gözler...

Belki de yıllar sonra yüzlerce insanın hayatına dokunacak biri.

Öğretmen bütün bunları bilmez.

Zaten öğretmenliğin güzelliği biraz da buradadır.

Tohum eker ama hangi ağacın ne kadar büyüyeceğini göremez.

Yıllar geçer.

Çocuk büyür.

Şehir değiştirir.

Hayat kurar.

Öğretmen belki onu bir daha hiç görmez.

Ama bir cümlesi kalır.

“Sen yapabilirsin.”

Bazen insanın bütün çocukluğu boyunca duyduğu en önemli cümle budur.

Bir yetişkin için sıradan olabilir.

Bir çocuk için değildir.

Çünkü çocuklar, kendileri hakkında söylediklerimize bizden daha fazla inanırlar.

“Sen tembelsin,” dersiniz.

Belki yıllarca kendisini tembel sanır.

“Sen anlamıyorsun,” dersiniz.

Belki bir daha el kaldırmaya korkar.

Ama bir gün bir öğretmen gelir.

Defterine bakar.

Belki çok güzel olmayan bir yazının kenarına küçük bir not düşer:

“Biraz daha çalışırsan çok güzel olacak.”

İşte bazen hayatın yönünü böyle küçük cümleler değiştirir.

Öğretmenin kullandığı kelimeler bu yüzden ağırdır.

Çünkü bazen bir çocuğun kendisine bakacağı aynayı öğretmen tutar.

Ben öğretmenliğin kutsallığını büyük sözlerde aramıyorum.

Tahtanın başında saatlerce ders anlatmak elbette kıymetlidir.

Ama asıl kutsallık belki de kimsenin görmediği küçük anların içindedir.

Bir öğrencinin neden sürekli uyuduğunu merak etmekte.

Kalemi olmayan çocuğa kimse fark etmeden kalem vermekte.

Sınavdan düşük alan öğrencinin kâğıdına yalnızca rakam değil, umut bırakmakta.

Sınıfta herkes gülerken mahcup olan çocuğun onurunu korumakta.

Bazen de hiçbir şey söylemeden yanında durmakta.

Çünkü öğretmen, çocukların yalnızca ne bildiğini değil, nasıl hissettiğini de fark eden insandır yani en azından öyle olmalıdır.

Bir sınıfta otuz çocuk varsa otuz ayrı dünya vardır.

Birinin annesi hastadır.

Birinin babası işsizdir.

Birinin evinde kavga vardır.

Biri kendisini çirkin buluyordur.

Biri kimseye söylemeden büyük bir korkuyla uğraşıyordur.

Biri ders çalışmak istiyordur ama evinde kendisine ait bir masası bile yoktur.

Öğretmen bütün bunları bilemez.

Ama şunu bilir:

Karşısında yalnızca sınava hazırlanan öğrenciler yoktur.

Hayatı öğrenmeye çalışan insanlar vardır.

Belki öğretmenlik bu yüzden biraz vicdan işidir.

Çünkü bilgi öğretilebilir.

Kitap vardır.

Tahta vardır.

İnternet vardır.

Bugün bir çocuk merak ettiği birçok bilgiye birkaç saniye içinde ulaşabilir.

Ama hiçbir arama motoru bir çocuğun omzuna elini koyup:

“Üzülme, bu sınav senin kim olduğunu belirlemiyor.” diyemez.

Hiçbir ekran, utangaç bir çocuğun ilk kez söz almak için kaldırdığı eli fark edip ona cesaret veremez.

Hiçbir kitap öğrencisinin gözlerinin içine bakıp:

“Ben sana inanıyorum.” diyemez.

Öğretmeni değerli yapan şey yalnızca bildiği değildir.

İnsana nasıl yaklaştığıdır.

Hepimizin hafızasında bir öğretmen vardır.

Belki adını yıllardır söylemedik.

Belki yüzünü bile tam hatırlamıyoruz. 

"Dipnot olarak ben bana dokunan öğretmenlerimi tüm kalbimle anımsıyorum..."

Ama söylediği bir şeyi hâlâ hatırlıyoruz.

İlginçtir.

Yıllarca gördüğümüz yüzler unutulur.

Ama bazı cümleler unutulmaz.

Çünkü insan çocukken söylenen sözleri daha derin bir yere koyuyor.

Bir öğretmen bazen bunun farkında bile değildir.

Derste söylediği bir cümle onun için sıradandır.

Öğrenci o cümleyi yirmi yıl taşır. Yine bir dipnot: "Kürşatım içindeki çocuk ömür boyu yanında olsun. Sen vatana Kürşad olacaksın. Sen benim kıymetlimsin insanın kıymetlisi bunları yapmaz. Bu okulu bırakmana gerek yok sen en iyisi olacaksın..." Okuyan öğretmenlerim bu cümlelerin hangisini söylediğini hatırlayacaktır, biliyorum.

Belki öğretmenlik biraz da hiç bilmeden insanların içinde yaşamaya devam etmektir.

Bir insanın sesinde.

Davranışında.

Kitap sevgisinde.

Adalet anlayışında.

Bir öğrencinin yıllar sonra kendi çocuğuna söylediği güzel bir sözde.

Bir öğretmenin etkisi sınıf kapısında bitmez.

Bazen nesilden nesile geçer.

Bu yüzden öğretmenlikte yapılan iyiliğin de hatanın da izi uzundur.

Çocukların karşısında olmak büyük bir sorumluluktur.

Çünkü öğretmen sınıfa yalnızca kendi bilgisini getirmez.

Karakterini de getirir.

Bir öğretmen adilse çocuk adaleti görür.

Öğretmen sabırlıysa sabrı görür.

Bir yanlış yaptığında özür dileyebiliyorsa çocuk, yetişkinlerin de hata yapabildiğini ve özür dilemenin insanı küçültmediğini öğrenir ve insanı o eşiğin önünde dik tutar. 

Söz verdiğinde sözünü tutuyorsa güveni öğrenir.

Yani öğretmen bazen anlattığı dersten çok, yaşama biçimiyle öğretir.

Belki çocuklar söylediklerimizi unutuyor.

Ama onlara nasıl davrandığımızı unutmuyor.

Bir öğretmen bir çocuğu sınıfın önünde küçük düşürdüğünde o an birkaç dakika sürer.

Ama utancı yıllarca sürebilir.

Bir öğretmen aynı çocuğu herkesin içinde takdir ettiğinde ise kendisine bakışı değişebilir.

Bu kadar hassas bir iştir öğretmenlik.

Bir insanın özgüvenine dokunursunuz.

Merakına.

Hayallerine.

Bazen yarasına.

Bu yüzden iyi öğretmen olmak yalnızca konuyu iyi bilmekle mümkün değildir.

İnsan sevmek gerekir.

Çocukların gürültüsünün arkasındaki hayatı görebilmek gerekir.

Yorulursun.

Elbette yorulursun.

Atanmak için yorulursun.

Kazanmak için yorulursun.

Mesleğe başlarsın yine yorulursun.

Aynı konuyu defalarca anlatırsın.

Evrak olur.

Toplantı olur.

Sınav olur.

Bazen öğrenciler dinlemez.

Bazen yaptığın şeyin hiçbir karşılığı yokmuş gibi gelir.

Bir sınıfa bakarsın ve söylediklerinin havada kaybolduğunu düşünürsün.

Ama belki arka sırada sessizce dinleyen bir çocuk vardır.

Yıllar sonra seni hatırlayacaktır.

Bunu o gün bilemezsin.

Öğretmenliğin biraz da sabır mesleği olması bundandır.

Ektiğin şeyin sonucunu hemen göremezsin.

Bir çiftçi en azından mevsim sonunda tarlasına bakabilir.

Öğretmen bazen yirmi yıl beklemek zorundadır.

Hatta çoğu zaman sonucunu hiç görmez.

Bir öğrencinin yıllar sonra iyi bir insan oluşunda senin küçük bir payın vardır belki.

Ama bunu öğrenemezsin.

Yine de yaparsın.

İşte bana göre öğretmenliğin kutsal taraflarından biri tam olarak budur: "Karşılığını görme garantisi olmadan iyilik yapabilmek."

Bir çocuğa emek verirsiniz.

O büyür ve gider.

Belki teşekkür bile etmez.

Ama öğretmen teşekkür için öğretmez zaten.

Görevi olduğu için de değildir yalnızca.

Bir yerde, bir insanın daha iyi olabileceğine inandığı için öğretir.

Öğretmenlik biraz da geleceğe güvenmektir.

Çünkü sınıftaki çocuklara bakarken aslında henüz gelmemiş bir ülkeye bakarsınız.

Yirmi yıl sonraki sokaklar oradadır.

Yirmi yıl sonraki hastaneler.

Mahkemeler.

Okullar.

Evler.

Aileler.

Bir ülkenin geleceği hakkında büyük konuşmalar yapılır.

Planlar hazırlanır.

Projeler açıklanır.

Ama geleceğin gerçek hâli bazen küçücük bir sınıfta, elinde tebeşir tutan bir öğretmenin karşısında oturur.

O çocuklara nasıl davranırsak, yarının insanına da biraz öyle davranmış oluruz.

Belki öğretmenin en büyük başarısı da her öğrencisini doktor, mühendis veya avukat yapmak değildir.

İyi insan olmalarına küçük de olsa katkı sunabilmektir.

"Çünkü dünyanın yalnızca başarılı insanlara ihtiyacı yok. Vicdanlı insanlara ihtiyacı var."

İşini iyi yapan ama kimseyi ezmeyen insanlara.

Gücü olduğunda adil kalabilenlere.

Kendinden zayıf olanı küçümsemeyenlere.

Bir ağacın, bir hayvanın, bir insanın hakkını gözetenlere.

Belki bir öğretmenin asıl dersi bazen kitapta yazmaz.

“Kimseyi aşağılamayın.”

“Haksızlık karşısında susmayın.”

“Bilmediğinizi söylemekten utanmayın.”

“Başkasının fikrini dinleyin.”

“İyi insan olmadan büyük insan olunmaz.”

Bunlar sınavda çıkmaz.

Ama hayatta sürekli çıkar.

Sonra yıllar geçer.

Öğretmenin saçları ağarır.

Bir gün sokakta biri önünü keser:

“Hocam, beni hatırladınız mı?”

Çoğu zaman hatırlamak kolay değildir.

Binlerce öğrenci geçmiştir sınıftan.

Ama karşısındaki insan gülümser:

“Ben sizi hiç unutmadım.”

Sanırım öğretmenliğin bütün yorgunluğunu hafifletebilecek cümlelerden biridir bu.

Çünkü bir insanın hayatında iz bırakmak, büyük bir şeydir.

Hele o iz iyilikten kalmışsa.

Dünyada çok insan gelir geçer.

Bir kısmının adını bile hatırlamayız.

Ama bizi olduğumuz kişiye biraz daha yaklaştıran insanları unutmayız.

Öğretmen bazen işte o insanlardan biridir.

Belki yıllar sonra hangi formülü anlattığını unuturuz.

Tahtaya ne yazdığını da.

Sınavda kaç aldığımızı zaten çoktan unuturuz.

Ama bize insan yerine konulduğumuzu hissettiren öğretmeni unutmayız.

Sesimizi dinleyeni.

Bir yanlışımızda bizi ezmek yerine yol göstereni.

Kimsenin inanmadığı dönemde bize inanmış olanı.

Bu yüzden öğretmenlik kutsalsa, yalnızca bilgi verdiği için değildir.

Bir insanın henüz tamamlanmamış hikâyesine iyi bir cümle bırakabildiği içindir.

Ve belki bir öğretmenin dünyaya bırakabileceği en güzel miras da budur:

Kendisinden yıllar sonra bile iyilikle söz eden insanlar.

Çünkü bazı insanlar eserlerini taştan yapar.

Bazıları kâğıda yazar.

Öğretmenin eseri ise insandır.

Ve insanın içine yazılan hiçbir güzel cümle gerçekten kaybolmaz.

Umut

İnsan bazen bir sabaha uyanmaz, bir ihtimale uyanır...

Perdenin arasından odaya sızan ışık, yalnızca güneş değildir; henüz bitmemiş bir hikâyenin incecik işaretidir. Gece bütün ağırlığıyla insanın üzerine çökmüş, umut dediği şey bir avuç küle dönmüş olsa bile, sabahın kendine has bir terbiyesi vardır. Öyle zalım bir karanlığa sonsuzluk sözü vermez.

Belki insan da bunu öğrenmelidir. Kendi gecelerine inanmamayı.

Çünkü karanlık, insanı en çok sürerken kandırır. İçinde bulunduğun anı sonsuz sanırsın. Bir kapı kapanır, bütün yolların bittiğini düşünürsün. Bir şey olmaz, hiçbir şeyin olmayacağına inanırsın. Bir kez düşersin; yerin, kaderin olduğuna karar verirsin.

Oysa insanın en büyük yanılgısı bugünün hükmünü yarının alnına bir kara kader gibi yazmaktır.

Bugün yenilmiş olabilirsin ama yarının ne getireceğini nasıl olacağını bilemezsin.

Bugün yalnız kalmış olabilirsin ama yalnızlık, hayatının son misafiri değildir.

Bugün bütün çaban boşa gitmiş gibi görünebilir fakat toprak, içine bırakılan tohumu hemen cevaplamaz.

Bazı şeyler sessizce büyür...

İnsan bunu unutuyor.

Çağımız bu lanet dönem sonucu seviyor çabayı değil.

Meyveyi alkışlıyor. Kökün karanlıkta verdiği mücadeleyi görmüyor.

Oysa hiçbir ağaç gökyüzüne yalnızca yukarı doğru büyüyerek ulaşmaz. Önce toprağın karanlığına doğru kök salar.

Belki insanın da yükselişi böyledir. Bazen hayat seni aşağı çekmiyordur. Köklerini derinleştiriyordur. Bunu yaşarken anlamak zordur.

İnsan başına gelen her şeyi bir anlam içinde görmek ister. Neden olmadı? Neden ben? Neden şimdi?

Hayat ise çoğu zaman cevap vermez.

Sadece yaşatır. Ve belki olgunlaşmak, hayatın bütün sorularımıza cevap vermek zorunda olmadığını kabul etmektir.

Bazı yolların anlamı, ancak dönüp arkaya bakınca ortaya çıkar. İnsanın önündeki en büyük mesele başarısızlık değildir zaten. Başarısızlığa verdiği anlamdır.

Bir insan: “Olmadı,” diyebilir.

Bir başkası, “Benden olmaz,” der.

Aradaki fark küçük görünür.

Oysa birinde kapı kapanmıştır. Diğerinde yalnızca bir deneme.

İnsan kendisini başına gelenlerle tanımlamaya başladığında, kendi ruhuna karşı haksızlık eder.

Çünkü bir yenilgi, insanın tamamını anlatamaz.

Bir yanlış karar bütün karakterini. Bir kayıp bütün geleceğini. Bir kötü yıl bütün ömrünü...

İnsan, başına gelenlerden ibaret değildir; başına gelenlerden sonra ne yaptığıyla da insandır. Belki umut tam olarak burada başlar.

Her şey yolundayken gülümsemekte değil. Yol görünmüyorken yürümekte. Çünkü güzel günlere inanmak kolay günlerin meziyeti değildir.

Asıl umut, hiç kimsenin seni desteklemediği yerde hatta kendinin bile butti dediğin yerde içinde küçücük bir sesin:

“Bir daha dene,” demesidir. İşte o ses...

Bazen bir insanın bütün hayatı, kimsenin duymadığı o iki kelimenin üzerinde yükselir.

Bir daha dene.

Belki olmadı çünkü vaktin değildi.

Belki olmadı çünkü hazır değildin.

Belki olmadı çünkü yanlış kapının önündeydin.

Belki de hiçbir “çünkü” yoktu.

Hayat bazen açıklama sunmadan da direnmemizi ister. İnsanın asıl gücü, anlamadığı hâlde devam edebilmesindedir. Çünkü inanç her zaman bilmek değildir. Bazen bilmemenin içinde yürümektir.

Bir köprü düşün. Karşı kıyıyı sis kaplamış. Sen yalnızca ayağının önündeki birkaç tahtayı görebiliyorsun. Hayat çoğu zaman bundan fazlasını göstermiyor. İnsan ise bütün köprüyü görmek istiyor.

Sonunu bilmek.

Düşmeyeceğinden emin olmak.

Başaracağının garantisini almak.

Sonra yürümek.

Ama hayat böyle işlemiyor!

Önce adım istiyor.

Sonra yol beliriyor.

Belki bu yüzden bazı insanlar aynı yerde kalırken bazıları ilerliyor.

Biri korkmadığı için değil.

Korkusuna rağmen ayağını yerden kaldırdığı için.

Cesaret bazen büyük bir kahramanlık değildir.

Bazen ertesi sabah yeniden masaya oturmaktır.

Bir kez daha çalışmak.

Bir kez daha başvurmak.

Bir kez daha öğrenmek.

Kimse görmezken bir kez daha denemek.

İnsanların alkışladığı zaferlerin arkasında, kimsenin görmediği binlerce sessiz tekrar vardır.

Başarı çoğu zaman gürültüyle gelmez.

Sessizce birikir.

Bir damlanın taşı aşındırması gibi.

Her gün biraz daha, biraz daha, biraz daha...

Sonra dışarıdan bakan biri:

“Bir anda oldu,” der.

Oysa insan bilir.

Hiçbir şey bir anda olmamıştır.

Bazı mucizelerin adı, yeterince uzun süre vazgeçmemektir.

Belki hayat da en çok inat edenleri sever.

Ama burada sözünü ettiğim inat, dünyaya yumruk sıkmak değil kendi karanlığına teslim olmamaktır. Bir kez daha güneşe dönmektir yüzünü. İçinde hiçbir bahar belirtisi yokken bile toprağını terk etmemektir. Çünkü insanın içinde de mevsimler vardır. Bazı dönemler kış uzar. Ne yaparsan yap bir şey yeşermez.

Çalışırsın.

Olmaz.

Beklersin.

Gelmez.

Umut edersin.

Gecikir.

Tam o zaman insan kendisini başarısız sanmaya başlar.

Oysa kış, ağacın başarısızlığı değil hayatın bir parçasıdır.

Ağaç şubat ayında çiçek açmadığı için kendisinden utanmaz.

Toprak, kar altında kaldığı için verimsiz olduğuna karar vermez.

Doğa acele etmez.

Yalnızca insan, kendi hayatına takvim tutup geciktiğini düşünür.

Yirmisinde bunu, otuzunda şunu yapmalıydım.

Şimdi burada olmalıydım.

Herkes ilerledi. Ben kaldım!

E belki kalmadın...

Belki başka bir ritimde yürüyorsun.

İnsanların en büyük mutsuzluklarından biri, kendi mevsimini başkasının takvimine göre değerlendirmesidir.

Bir başkasının baharı, senin kışını değersiz yapmaz.

Birinin erken açması, senin hiç açmayacağın anlamına gelmez.

Her çiçeğin baharı aynı gün gelmez.

Bunu bilmek insana derin bir ferahlık verir.

Çünkü umut bazen geleceğin güzel olacağına inanmak değil, henüz gelmemiş olmasıyla barışabilmektir.

İnsan çoğu zaman hayatı hızlandırmak ister.

Sonucu ister.

Başarıyı.

Sevildiğini bilmeyi.

Güvende olmayı.

Her şeyin düzene girmesini...

Ama hayat olgun meyveyi acele edene vermez.

Bazı nimetler gecikmenin içinde hazırlanır. Belki insan da beklerken hazırlanıyordur. Bunu kimse söylemez. Çünkü beklemek dışarıdan hareketsizlik gibi görünür.

Oysa insanın içinde bazen en büyük dönüşümler sessizlikte olur.

Bir gün aynı olaya eskisi kadar üzülmediğini fark edersin.

Bir zamanlar seni kıran söz artık sana yetişemez.

Önceden korktuğun şeyin korkmaya değmeyecek bir şey olduğunu görürsün.

Bir kapının kapanması seni eskisi kadar yıkmaz.

İşte büyümek budur biraz. Boyunun uzaması değil.

Dünyanın sana ulaşabileceği yerlerin azalması.

Umut da böyle olgunlaşır.

Çocukken umut, istediğin şeyin olacağına inanmaktır.

Büyüdükçe öğrenirsin:

Umut, istediğin şey olmasa bile kendini kaybetmeyeceğine inanmaktır.

Bu çok başka bir güçtür.

Çünkü hayat her istediğini vermeyebilir.

Ama insan, hayatın vermediklerinden daha büyük bir ruh inşa edebilir.

Belki gerçek başarı da yalnızca bir hedefe ulaşmak değildir.

Başaramadığın günlerde kim olduğundur.

Kimse seni alkışlamadığında çalışmaya devam ediyor musun?

Sonuç alamadığında emeğine sadık kalabiliyor musun?

Bir kere düştüğünde dünyanın sana borçlu olduğunu düşünüp yere mi yapışıyorsun yoksa dizindeki tozu silkip yarayı umursamayıp yeniden mi kalkıyorsun?

İnsanın kaderi bazen düştüğü yerden değil, kalkmaya karar verdiği yerden başlar.

Düşmek utanılacak bir şey değildir.

Yerde kalmayı kader sanmak tehlikelidir.

Çünkü başarısızlık bir duvar olmak zorunda değildir.

Bazen yalnızca yön değiştiren bir tabeladır.

Bazen sana:

“Buradan değil,”

der.

Hepsi bu.

Biz ise bunu:

“Hiçbir yerden değil,”

diye tercüme ederiz.

İnsanın kendisine yaptığı en büyük kötülüklerden biri budur:

Bir kapının hayır cevabını bütün hayata mal etmek.

Oysa hayatın bin kapısı vardır.

Sen yalnızca birini çaldın.

Belki başarının kendisi bile düşündüğümüz şey değildir.

İnsanlar başarıyı çoğu zaman varılan yerle ölçer.

Oysa bazı insanların en büyük başarısı, vazgeçebilecek kadar yorulduğu hâlde devam etmiş olmasıdır.

Kimse madalya takmaz bunun için.

Kimse fotoğrafını çekmez.

Ama insan bilir.

O sabah yatağından kalkmak bir zaferdi.

O gün tekrar çalışmak.

Bir başvuru daha yapmak.

Bir sayfa daha okumak.

Bir borcu daha ödemek.

Bir kötü düşünceye daha:

“Hayır,” demek.

Hayatın büyük zaferleri bazen dışarıdan çok küçük görünür. Çünkü ruhun savaşları sessizdir ve insan bazen kendi savaşının tek şahididir. Belki tam da bu yüzden kendisine karşı daha merhametli olmalıdır.

Merhamet etmek vazgeçmek değildir.

Kendine acımak hiç değildir.

Kendine merhamet, yaralı bir askere:

“Yürümek zorundasın ama önce yaranı saralım,” diyebilmektir.

İnsan kendisini sürekli kırbaçlayarak güçlü olmaz.

Bazen dinlenerek.

Bazen susarak.

Bazen yeniden toparlanarak.

Sonra bir sabah gelir.

Her şey değişmemiştir.

Borç hâlâ oradadır.

Sorun çözülmemiştir.

Yol hâlâ uzundur.

Ama sen değişmişsindir.

Perdeyi açarsın.

Güneş odanın içine düşer.

Ve uzun zamandır ilk kez yalnızca dışarısı aydınlanmaz.

Gözlerin de güneş açar.

İşte insanın yeniden doğuşu bazen böyle sessiz olur.

Davullar çalmaz.

Kimse fark etmez.

Sadece içinden bir cümle geçer:

“Ben bunu aşacağım.”

Belki aşamazsın hemen.

Belki yine düşersin.

Ama artık başka türlü düşersin.

Çünkü bir insanın içinde yeniden ayağa kalkabileceğine dair inanç doğdu mu, düşmek eski anlamını kaybeder.

Umut, düşmeyeceğine inanmak değildir; her düştüğünde senden hâlâ kalkacak birinin kalacağına inanmaktır.

İnsan kendisine bunu borçludur.

Çünkü hayat bir kez verilir.

Ve insanın kendi ihtimallerine erkenden sırt çevirmesi, kendisine karşı işleyebileceği en büyük haksızlıklardan biridir.

Belki senden çok daha yetenekli insanlar vardır.

Daha şanslı olanlar.

Daha erken başlayanlar.

Daha kolay yollar bulanlar.

Torpilliler, referans sahipleri...

Bunların hepsi mümkün!

Ama hayatın bazı kapıları yetenekten önce sabrı ölçer. Çünkü yetenek insanı başlatabilir. İnat sürdürebilir. Bazı insanlar senden daha güçlü değildir; yalnızca senden bir kez daha denemiştir. Bu yüzden insanın rakibi her zaman dışarıdaki insanlar değildir.

Bazen dün vazgeçen kendisidir.

Bugün ondan bir adım ileri gidebilmek yeterlidir.

Bir sayfa daha.

Bir adım daha.

Bir deneme daha.

Küçük şeyleri küçümsememek gerekir.

Nehirler de seller de bir damladan başlar.

İnsanların yıllar sonra “hayatımı değiştirdi” dediği şeyler, çoğu zaman yaşandığı gün son derece sıradandır.

Bir karar.

Bir telefon.

Bir kitap.

Bir sabah erken kalkmak.

Bir gün vazgeçmemek.

Kader bazen büyük kapılardan girmez.

Küçük alışkanlıkların arasından sızar.

Belki bu yüzden güzel günleri yalnızca beklememek gerekir.

Biraz da hazırlamak.

Umut, koltuğa oturup mucize beklemek değildir.

Toprağı sürüp yağmura güvenmektir.

Emek, teslimiyet, çaba ve inanç...

Sen elinden geleni yaparsın.

Hayat gerisini kendi zamanında getirir.

Bazen getirir.

Bazen getirmez.

Ama sen değişirsin.

Bellki bazı yolların ödülü sonunda bulduğun şey değil, yürürken dönüştüğün insandır.

İnsan bir hedef uğruna yola çıkar.

Yol ona sabrı öğretir.

Kaybetmeyi.

Beklemeyi.

Kendine inanmayı.

Kimin yanında olduğunu.

Kimin olmadığını.

Neye gerçekten ihtiyaç duyduğunu.

Sonra gün gelir, istediği şeye ulaşamasa bile başladığı yerdeki insan değildir artık.

Belki hayatın gizli cömertliği de budur.

Bize bazen istediğimizi vermez.

Ama onu isterken ihtiyacımız olan kişiye dönüşmemizi sağlar.

Yine de insan güzel günlere inatla, hınçla inanmalı. Hatta bazen hiçbir mantıklı sebebi yokken inanmalı. Çünkü insan yalnızca gerçeklerle yaşayamaz. İhtimallere de ihtiyaç duyar. Henüz olmayan şeylere. Bir gün iyileşeceğine. Bir gün borcun biteceğine. Bir gün o kapının açılacağına.

Bir gün kendine bakıp:

“İyi ki vazgeçmemişim,” diyeceğine.

Belki o gün sandığından daha yakındır.

Belki değildir.

Bilmiyoruz.

Ama bilmek zorunda da değiliz.

Çünkü insanın görevi yarını garanti etmek değildir.

Bugünün elinden tutmaktır.

Bugün yapabileceğini yapmak.

Sonra yarına biraz ışık bırakmak.

Umut bundan daha büyük bir şey olmak zorunda değil.

Karanlık bir odada küçücük bir pencere.

Bazen bütün geceyi yenmeye yetmez.

Ama sabahın nereden geleceğini gösterir.

Ve insanın içinde açık bir pencere kaldığı sürece hiçbir karanlık kazanmış sayılmaz.

O yüzden hayat bazen üzerine bütün kapıları kapatsa bile bir pencere ara.

Bulamazsan kendin aç.

Yorulursan otur.

Ama yolun ortasında ev kurma.

Ağlarsan ağla.

Ama gözyaşlarını geleceğin üzerine perde yapma.

Kaybettiysen yasını tut.

Ama kaybettiğin şeyin yanına kendini de bırakma.

Başaramadıysan yeniden öğren.

Başlayamadıysan yeniden hazırlan.

Geç kaldığını düşünüyorsan yine de yola çık.

Çünkü insan bazen tam “artık çok geç” dediği yerde kendi hayatına yetişir.

Ve unutma:

Gece, güneşi yenmiş gibi görünür her akşam.

Sonra sabah olur.

Belki umut dediğimiz şey biraz da bunu bilmektir.

Karanlığın ne kadar sürdüğünü değil, her karanlık gecenin bir sabahı olduğunu hatırla.

Bir gün gözlerin yeniden güneş açacak.

Belki aynı sokakta yürüyeceksin.

Aynı gökyüzünün altında.

Ama dünya sana başka görünecek.

Çünkü bazen dünya değişmez.

İnsanın dünyaya baktığı yer değişir.

Ve o gün geriye dönüp bugününe baktığında, bütün bu yorgunluğun içinden sana doğru yürüyen birini göreceksin.

Kendini.

Düşmüş.

Yorulmuş.

Bazen ağlamış.

Bazen hiçbir şeye inanmamış.

Ama yine de yürümüş.

İşte belki o zaman başarının en güzel tarifini anlayacaksın:

Başarmak, hiç yenilmemek değildir.

Kendinden vazgeçmemeyi öğrenmektir.

Bazı insanlar hayatı kazanmaz.

Hayata rağmen kendilerini kaybetmezler.

Ve belki en büyük zafer budur.

Günün sonunda insanın elinde her zaman büyük cevaplar bulunmaz.

Bazen yalnızca küçük bir inanç kalır:

Yarın başka olabilir.

Ben başka olabilirim.

Henüz söyleyecek sözlerim var....

İşte o inancı koru o senin kıvılcımın.

Çünkü bir kıvılcım, karanlığın tamamını aydınlatamayabilir.

Ama karanlığın mutlak olmadığını ispat eder.

Ve bazen insanın yeniden başlaması için bundan fazlası gerekmez.

Güneş her sabah gökyüzüne doğar.

Ama bazı sabahlar asıl doğması gereken yer, insanın gözleridir. Güneşle beraber gözlerinin doğması dileğiyle.

Kürşat Taşdemir 

Sosyal Medya Gerçeği

İnsan ne zaman yaşamayı bırakıp hayatını göstermeye başladı?

Belki bu sorunun kesin bir cevabı yok.

Ama bugün, hayat ile hayatın görüntüsü arasındaki çizginin hiç olmadığı kadar inceldiği bir çağda yaşıyoruz.

Bir yere gidiyoruz.

Daha oturmadan fotoğraf çekiyoruz.

Bir kahve geliyor.

İçmeden önce kadraja alıyoruz.

Güneş batıyor.

Bakmak yerine telefonumuzu çıkarıyoruz.

Bir dostumuzla buluşuyoruz.

Konuşmanın ortasında başka insanların ne yaptığını kontrol ediyoruz.

Bir an güzel olduğu için değil, paylaşılabilir olduğu için değer kazanıyor.

İnsan artık yaşadığı şeyi yaşamaktan önce nasıl görüneceğini düşünüyor.

Belki çağımızın en büyük yorgunluğu burada başlıyor.

Çünkü insan bir hayat yaşamakla yetinmiyor artık.

Bir de o hayatın görüntüsünü üretmek zorunda hissediyor.

Ve bazen görüntü o kadar büyüyor ki hayatın kendisi geride kalıyor.

Sosyal medya başlangıçta insanların birbirine ulaşmasını kolaylaştırdı.

Uzakları yakın etti.

Sesini duyuramayanlara alan açtı.

Bilgiye ulaşmayı hızlandırdı.

Bunların hepsi doğru.

Fakat insanın yaptığı her araç gibi, zamanla o da yalnızca kullandığımız bir şey olmaktan çıktı.

Bizi biçimlendirmeye başladı.

Bugün birçok insan telefonuna bakmıyor sadece.

Kendisini oradan görüyor.

Ne kadar değerli olduğunu beğenilerden ölçüyor.

Ne kadar güzel olduğunu yorumlardan.

Ne kadar başarılı olduğunu takipçilerden.

Ne kadar mutlu olduğunu başkalarının hayatıyla kıyaslayarak anlamaya çalışıyor.

İşte tehlike tam burada.

İnsan kendi varlığının ölçüsünü başkasının ekranına bıraktığında, yavaş yavaş kendisine yabancılaşır.

Çünkü sosyal medyada gördüğümüz hayatların çoğu hayat değildir.

Hayatların seçilmiş parçalarıdır.

Kimse bütün gününü paylaşmaz.

Kimse sabah uyandığı andan gece yatağa girene kadar yaşadığı bütün anlamsızlıkları, korkuları, kırgınlıkları, sıkıntıları ve başarısızlıkları aynı açıklıkla göstermez.

İnsan vitrini gösterir.

Depoyu değil.

Gülüşünü paylaşır.

O gülüşten beş dakika önce yaşadığı tartışmayı değil.

Tatili paylaşır.

Borcu değil.

Başarıyı paylaşır.

Yıllarca süren başarısızlığı değil.

Güzel sofrayı paylaşır.

O sofradaki sessizliği değil.

Sevildiği anı paylaşır.

Gece yalnız kaldığında hissettiği boşluğu değil.

Sonra başka biri o görüntülere bakar.

Ve başkasının vitriniyle kendi hayatının tamamını kıyaslar.

Bundan daha adaletsiz bir karşılaştırma olabilir mi?

Sen kendi hayatının mutfağını, koridorunu, bodrumunu biliyorsun.

Karşındaki insanın yalnızca salonunu görüyorsun.

Sonra diyorsun ki:

“Onun hayatı ne güzel.”

Belki değildir.

Belki onun da aynı gece baktığı başka bir hesap vardır.

Ve o da aynı şeyi düşünüyordur.

Böylece herkes birbirinin hayatını kıskanırken kimse kendi hayatında bulunmaz.

Garip bir çağ.

Herkes görünmek istiyor.

Ama kimse gerçekten görülmek istemiyor.

Çünkü gerçekten görülmek başka bir şeydir.

Gerçekten görülmek, yalnızca güzel taraflarının değil, dağınık taraflarının da bilinmesidir.

Korkularının.

Yetersizliklerinin.

Çelişkilerinin.

Kıskançlıklarının.

Pişmanlıklarının.

Sosyal medya ise çoğu zaman insanın gerçeğini değil, düzenlediği hâlini gösterir.

Bir insanın nasıl yaşadığını değil, nasıl görünmek istediğini.

Belki bu yüzden ekranların içi bu kadar parlak, insanların içi bu kadar karanlık olabiliyor.

Çünkü görünmek ile var olmak aynı şey değildir.

Bir fotoğrafın içinde mutlu görünmek mümkündür.

Mutlu olmak çok daha zordur.

Başarılı görünmek mümkündür.

Başarıyla huzurlu yaşamak başka şeydir.

Kalabalık görünmek mümkündür.

Yalnız olmamak başka şey.

İnsan bunları birbirine karıştırdığında hayatının yönünü de kaybediyor.

Bugün bazı insanlar ne istediğini gerçekten bilmiyor.

Çünkü ne isteyeceğini sürekli başkalarından görüyor.

Birisi spor yapıyor.

O da başlamalı.

Birisi başka ülkeye gidiyor.

O da gitmeli.

Birisi pahalı bir araba alıyor.

O da sahip olmalı.

Birisi evleniyor.

Acaba geç mi kaldım?

Birisi ayrılıyor.

Acaba ben de yanlış ilişkide miyim?

Birisi şirket kuruyor.

Ben neden hâlâ buradayım?

Birisi sabah beşte kalkıyor.

Ben tembel miyim?

İnsan artık kendi hayatını yaşamıyor.

Başkalarının hayatlarından gelen talimatlarla hareket ediyor.

Bu yüzden ne yapması gerektiğini bilmeyen insan sayısı artıyor.

Çünkü insanın ne yapması gerektiğini anlayabilmesi için önce ne istediğini bilmesi gerekir.

Ne istediğini bilmek için de kendi sesini duyması gerekir.

Ama kendi sesini duyabilmek için biraz sessizlik gerekir.

Sosyal medya ise sessizliği sevmez.

Bir şeyi kapattığın anda yenisini getirir.

Bir video biter.

Diğeri başlar.

Bir görüntü geçer.

Bir başkası gelir.

Bir fikir görürsün.

Ardından tam tersini.

Bir yaşam tarzı.

Başka bir yaşam tarzı.

Bir öğüt.

Başka bir öğüt.

Zihin sürekli meşguldür.

Ama meşgul olmak, düşünmek değildir.

Belki çağımızın en büyük yanılgılarından biri de budur.

Çok şey görüyoruz.

Bu yüzden çok şey bildiğimizi sanıyoruz.

Oysa bazen çok fazla görmek, görememeye yol açıyor.

Sürekli ses duymak, duymamaya.

Sürekli bilgi almak, düşünememeye.

İşte buna sosyal medya körlüğü denebilir.

Gözlerin açıktır.

Ama hayatı göremezsin.

Ekranda yüzlerce insan görürsün.

Yanındaki insanın yüzündeki hüznü fark etmezsin.

Dünyanın öteki ucundaki bir tartışmanın bütün ayrıntılarını bilirsin.

Annenin bugün neden sessiz olduğunu bilmezsin.

Binlerce insanın ne giydiğini görürsün.

Kendi bedeninden neden memnun olmadığını düşünmezsin.

Bir gün içinde yüzlerce hayat izlersin.

Kendi hayatından tek bir anı hatırlamazsın.

Bu nasıl bir görmektir?

Belki de körlüğün en tehlikelisi budur.

İnsan görmediğini bildiğinde arar.

Ama gördüğünü sandığında aramayı bırakır.

Sosyal medya insanın dikkatini yalnızca çalmaz.

Dikkatini neye vermesi gerektiği duygusunu da bozabilir.

Önemli ile önemsiz birbirine karışır.

Bir yabancının yorumunun gününü mahvetmesine izin verirsin.

Fakat yıllardır yanında duran bir insanın sözünü önemsemezsin.

Hiç tanımadığın insanların onayı sana gerekli gelir.

Seni gerçekten sevenlerin sevgisi sıradanlaşır.

Çünkü ekranın ekonomisi yenilik üzerine kuruludur.

Yeni görüntü.

Yeni insan.

Yeni skandal.

Yeni tartışma.

Yeni arzu.

İnsan zihni sürekli yeninin peşinde koşarken elindekinin değerini kaybeder.

Belki bundan dolayı bugün insanlarda tarif edilmesi zor bir yetersizlik duygusu var.

Ne kadar kazanırsan kazan, daha fazlasını kazanan birini görebilirsin.

Ne kadar güzel olursan ol, senden daha güzel görünen biri mutlaka karşına çıkar.

Ne kadar gezersen gez, daha fazla gezen biri vardır.

Ne kadar başarılı olursan ol, başka biri daha genç yaşta daha fazlasını başarmıştır.

Bu yarışın sonu yoktur.

Çünkü rakibin bir insan değildir.

Milyonlarca insanın en iyi anlarının toplamıdır.

Tek bir hayatın, milyonlarca seçilmiş görüntüyle yarışması mümkün değildir.

Ama zihin bunu unutuyor.

Sonra insan kendisini eksik sanıyor.

Aslında eksik değildir.

Sadece sürekli olarak başkalarının fazlasına bakıyordur.

İnsan nereye bakarsa hayatını oraya doğru eğmeye başlar.

Sürekli sahip olmadıklarına bakarsan, sahip oldukların görünmez olur.

Sürekli başkalarının yüzüne bakarsan, kendi yüzünü unutursun.

Sürekli başka hayatları izlersen, kendi hayatının seyircisine dönüşürsün.

Belki bugün birçok insanın yaşadığı en büyük trajedi budur:

Kendi hayatının başrolündedir.

Ama zihni sürekli başka sahneleri izlemektedir.

Sonra yıllar geçer.

Binlerce saat ekranların içinde kaybolur.

Kaç video izlediğini hatırlamazsın.

Kaç gönderiye baktığını.

Kaç tartışmanın içinde birkaç dakika öfkelendiğini.

Kaç insanın hayatına göz gezdirdiğini.

Hepsi birbirine karışır.

Oysa o saatler senin hayatındı.

Bu cümle biraz ağırdır.

Ama doğrudur.

Ekrana verdiğimiz zaman yalnızca zaman değildir.

Hayatımızın kendisidir.

Çünkü insanın sahip olduğu ömür, saatlerden başka nedir?

Bir insan günde dört saatini rastgele görüntüler arasında geçiriyorsa, yalnızca dört saat tüketmez.

Kendi ömründen dört saat verir.

Ve karşılığında çoğu zaman ne aldığını bile hatırlamaz.

Belki sosyal medyanın en ürkütücü tarafı insana açıkça bir şey kaybettiğini hissettirmemesidir.

Bir eşya kaybetsen fark edersin.

Para kaybetsen üzülürsün.

Ama bir saat kaybolduğunda hiçbir ses çıkmaz.

Gün biter.

Sonra bir gün daha.

Bir ay.

Bir yıl.

Ve insan:

“Zaman ne kadar hızlı geçiyor.”

der.

Belki zaman hızlı geçmiyordur.

Belki dikkatimizi ona vermiyoruzdur.

İnsan gerçekten yaşadığı anları uzun hatırlar.

Çocukluğun bazı yaz günleri bu yüzden hâlâ zihnimizde büyüktür.

Bir sokak.

Bir top.

Bir arkadaş.

Bir akşamüstü.

Saatlerce süren hiçbir şey yapılmamış zamanlar.

Bugün ise bütün gün onlarca şey görüyoruz.

Ama gecenin sonunda hafızamızda neredeyse hiçbir şey kalmıyor.

Çünkü deneyim ile tüketim arasında fark vardır.

Yaşanan şey insanın içine işler.

Tüketilen şey üzerinden geçer.

Sosyal medyada hayat çoğu zaman tüketilir.

Bir manzara.

Geç.

Bir insan.

Geç.

Bir savaş.

Geç.

Bir komedi videosu.

Geç.

Bir ölüm haberi.

Geç.

Bir reklam.

Geç.

İnsan zihni birkaç saniye içinde üzüntüden kahkahaya, kahkahadan öfkeye, öfkeden alışveriş arzusuna geçer.

Bu kadar farklı duyguyu bu kadar kısa sürede yaşayan bir ruhun yorulmaması mümkün mü?

Belki bugün insan fiziksel olarak değil, duygusal olarak aşırı uyarılmış durumda.

Her şeye maruz kalıyor.

Ama hiçbir şeyi sindiremiyor.

Bu yüzden gerçek hayat bazen ona yavaş geliyor.

Bir kitap sıkıcı geliyor.

Çünkü sayfayı kaydırınca yeni hikâye başlamıyor.

Bir dostun uzun konuşması sabır istiyor.

Bir yürüyüş fazla sessiz.

Bir yemek fazla yavaş.

Bir manzara yeterince hızlı değişmiyor.

İnsan kısa görüntülerin ritmine alışınca hayatın doğal ritmini kaybediyor.

Oysa hayat hızlı değildir.

Bir ağaç yavaş büyür.

Bir dostluk yıllar içinde oluşur.

Bir insanın karakteri uzun zamanda şekillenir.

Bir yara hemen kapanmaz.

Bir fikir olgunlaşmak ister.

Sevgi emek ister.

Bilgelik ise hepsinden daha fazla zaman ister.

Bütün değerli şeylerin ortak bir özelliği vardır:

Yavaştırlar.

Sosyal medya ise insana hızın normal olduğunu öğretir.

Belki bundan dolayı insanlar artık sonuç istiyor ama süreç istemiyor.

Başarı istiyor.

Ama yıllarca çalışmak istemiyor.

Güzel bir beden istiyor.

Ama sabır istemiyor.

İyi bir ilişki istiyor.

Ama zor zamanlarda kalmak istemiyor.

Bilgili görünmek istiyor.

Ama uzun uzun okumak istemiyor.

Çünkü ekran bize sürekli sonucu gösteriyor.

Süreci değil.

Bir insanın başarılı fotoğrafını görüyoruz.

O başarıya gelene kadar yaşadığı on yılı görmüyoruz.

Güzel ilişki fotoğraflarını görüyoruz.

İki insanın yıllarca birbirini anlamaya çalışmasını görmüyoruz.

İyi bir beden görüyoruz.

Disiplini görmüyoruz.

Bir kitabı tutan fotoğrafı görüyoruz.

Gerçekten okunup okunmadığını bilmiyoruz.

Böylece hayat, sonuçların sergilendiği dev bir vitrine dönüşüyor.

İnsan da kendi hayatının neden vitrindeki kadar kusursuz olmadığını sorguluyor.

Çünkü gerçek hayatın kusuru vardır.

Çamaşır vardır.

Fatura vardır.

Sıkıntı vardır.

Hastalık vardır.

Beklemek vardır.

Yanlış anlamalar vardır.

Can sıkıntısı vardır.

Bazı sabahlar hiçbir sebep yokken kötü uyanmak vardır.

Hayatın önemli bölümü paylaşmaya değer görünmeyen şeylerden oluşur.

Ama tam da onlar hayatın kendisidir.

İnsan bunu kabul etmediğinde sürekli kendi hayatından kaçmak ister.

Ekrana gider.

Orada daha renkli bir dünya vardır.

Daha güzel insanlar.

Daha güzel evler.

Daha güzel şehirler.

Daha güzel sofralar.

Daha güzel bedenler.

Ama bir süre sonra insan şunu fark etmez:

Kaçtığı hayat kendi hayatıdır.

Ve insan kendi hayatından ne kadar kaçabilir?

Bir gün ekran kapanır.

Şarj biter.

Gece olur.

Oda sessizleşir.

İnsan yine kendisiyle kalır.

Belki mesele sosyal medyayı tamamen terk etmek değildir.

Mesele onun yerini bilmektir.

Bir araç olarak mı kullanıyoruz?

Yoksa hayatımızın ölçüsü hâline mi getirdik?

Bir şey paylaşmadığımızda yaşanmamış gibi mi hissediyoruz?

Bir fotoğraf beğenilmediğinde güzelliğinden şüphe ediyor muyuz?

Kimsenin görmediği bir başarı bize yine de yeterli geliyor mu?

Hiç paylaşmayacağımız bir yolculuktan aynı zevki alabilir miyiz?

Kimseye göstermeden güzel giyinebilir miyiz?

Fotoğrafını çekmeden bir gün batımını seyredebilir miyiz?

Kimse bilmeden mutlu olabilir miyiz?

Belki insanın özgürlüğünü ölçmenin yollarından biri budur.

Kimsenin görmediği bir hayatı sevebiliyor musun?

Çünkü gerçek hayatın büyük kısmını kimse görmeyecek.

Kimse sabah mutfağında oturduğun o beş dakikayı bilmeyecek.

Kimse babanla yaptığın küçük konuşmayı.

Kimse sevdiğin insanın omzuna başını koyduğun sıradan bir akşamı.

Kimse yalnız başına yürürken düşündüğün şeyi.

Kimse sessizce yaptığın iyiliği.

Kimse korktuğun hâlde devam ettiğin günleri.

Ama belki hayatın en değerli tarafı tam da burada.

Başkasının bakışına ihtiyaç duymadan yaşanabilmesinde.

İnsan sürekli seyirci aradığında sonunda kendisini oyuncuya dönüştürüyor.

Nasıl konuşacağını düşünüyor.

Nasıl görüneceğini.

Ne paylaşacağını.

Nerede fotoğraf çekeceğini.

Hangi fikrin daha çok kabul göreceğini.

Bir süre sonra gerçek benliğiyle gösterdiği benlik arasındaki mesafe büyüyor.

Ve belki insanın yaşayabileceği en derin yalnızlıklardan biri başlıyor:

Herkesin tanıdığı bir görüntüye sahip olup kimsenin gerçek seni tanımaması.

Daha kötüsü, bir süre sonra senin de gerçek seni tanımaman.

Ben gerçekten bunu seviyor muyum?

Yoksa sevmem gerektiğini mi öğrendim?

Ben gerçekten buraya gelmek istiyor muydum?

Yoksa burada görünmek mi istedim?

Bu kıyafeti gerçekten beğendim mi?

Bu düşünce gerçekten bana mı ait?

Ben gerçekten mutlu muyum?

Yoksa mutlu görünmek konusunda mı başarılıyım?

Bunlar kolay sorular değildir.

Ama belki bugünün insanının kendisine sorması gereken en önemli sorular bunlardır.

Çünkü insan dünyada kaybolduğunda haritaya bakabilir.

Ama kendisinde kaybolduğunda neye bakacaktır?

Belki biraz sessizliğe.

Bir süre kimsenin ne yaptığını görmemeye.

Başkalarının fikirlerinden uzaklaşmaya.

Bir ağacın altında oturmaya.

Uzun bir yürüyüşe.

Bir kitabın içine.

Gerçek bir sohbete.

Ya da hiçbir şey yapmadan geçirilen bir saate.

Çünkü insan kendi sesini çoğu zaman gürültü bittiğinde duyar.

Ve belki o zaman fark eder:

Aslında istediği hayat, kendisine yıllardır gösterilen hayat değildir.

Daha sade olabilir.

Daha sessiz.

Daha az gösterişli.

Ama daha kendisine ait.

Belki daha az insan görecektir.

Ama o yaşayacaktır.

Bunun küçümsenecek bir tarafı yok.

Aksine belki çağımızın en büyük başkaldırısı budur:

Her şeyin gösterilmek için var olduğu bir zamanda, bazı şeyleri yalnızca yaşamak.

Fotoğrafını çekmeden.

Paylaşmadan.

Kanıtlamadan.

Alkış beklemeden.

Bir şeyi yalnızca güzel olduğu için yapmak.

Bir insanı yalnızca sevdiğin için aramak.

Bir yere yalnızca merak ettiğin için gitmek.

Bir kitap hakkında paylaşım yapmadan onu gerçekten okumak.

Bir başarıyı kimse bilmese de içten içe sevinmek.

Bir gün batımının karşısında telefonu cebinde tutabilmek.

Belki gerçek zenginlik artık biraz da budur.

Dikkatini kime vereceğine karar verebilmek.

Çünkü dikkat, insanın sahip olduğu en değerli şeylerden biridir.

Para kaybedilir, yeniden kazanılabilir.

Eşya kırılır, yenisi alınabilir.

Ama bugün verdiğin dikkati yarın geri alamazsın.

Neye baktığın, zamanla kim olduğunu belirler.

Sürekli öfkeye bakarsan öfken büyür.

Sürekli gösterişe bakarsan sahip oldukların küçülür.

Sürekli başkalarının hayatına bakarsan kendi hayatın silikleşir.

Belki bu yüzden mesele yalnızca ekran süresi değildir.

Mesele ömürdür.

Mesele, insanın sınırlı hayatını neye baktığıyla doldurduğudur.

Bir gün hepimizin ekranı son kez kapanacak.

O vakit kaç beğeni aldığımızın önemi kalmayacak.

Kaç takipçimiz olduğu da.

Kaç kişi bizi gördü?

Kaç fotoğrafımız paylaşıldı?

Kaç insan hayatımıza imrendi?

Bunların hiçbiri bize o gün bir şey söylemeyecek.

Belki geriye daha basit sorular kalacak.

Kimi gerçekten sevdin?

Kimin yanında gerçekten bulundun?

Kaç sabahı fark ederek yaşadın?

Kaç defa gökyüzüne baktın?

Kendinle ne kadar tanıştın?

Ve en önemlisi:

Sana verilen hayatı gerçekten yaşadın mı, yoksa başkalarının hayatlarını izlerken mi tükettin?

Belki sosyal medya körlüğünden kurtulmak telefonu kapatmakla başlamaz.

Gözünü yeniden hayata çevirmekle başlar.

Yanındaki insana.

Önündeki yola.

Kendi içine.

Çünkü hayat ekranda akıp giden görüntülerden ibaret değildir.

Hayat hâlâ dışarıdadır.

Bir sofrada.

Bir sokakta.

Bir dostun sesinde.

Bir annenin duasında.

Bir çocuğun kahkahasında.

Akşam eve düşen ışıkta.

Ve bazen insanın yapması gereken tek şey, bütün dünyanın ne yaptığına bakmayı bırakıp kendi hayatına dönmektir.

Çünkü insanın en büyük kaybı, görünmez olmak değildir.

Kendi hayatında bulunmamaktır.

Bir Şehri Birkaç Sesle Yargılamak

Bir şehri kaç kişi temsil eder?

Bir meydanda kavga eden üç kişi mi?

Bir konserde ağzından kötü bir söz çıkan birkaç insan mı?

Sokakta sataşan biri mi?

Yoksa o şehirde sabah erkenden dükkânını açan esnaf, öğrencisini yetiştiren öğretmen, hastasına yetişen doktor, evine ekmek götüren işçi, misafirine sofra kuran aile, komşusunun cenazesinde omuz veren insan da o şehrin bir parçası mıdır?

Asıl mesele belki burada başlıyor.

İnsan zihni, bütünü anlamak yerine çoğu zaman dikkat çekici olanı hatırlar. Sessizce iyilik yapan bin kişi görünmez; bağıran bir kişi bütün meydanı doldurur. Bir konserde yüzlerce insan şarkısını dinleyip evine döner, fakat birkaç kişi kavga ettiğinde ertesi gün anlatılan yalnızca o kavga olur.

Çünkü kötülüğün sesi çoğu zaman iyiliğin sesinden yüksektir.

Ama sesin yüksek olması, sayının çok olduğu anlamına gelmez.

Erzurum'da da zaman zaman kavga olur, sataşma olur, küfür olur. Bir etkinlikte hoş olmayan görüntüler ortaya çıkabilir. Bunları yok saymanın, mazur göstermenin veya “bizde olmaz” demenin bir anlamı yoktur.

Olur.

İnsanın bulunduğu her yerde olur.

Fakat bir kişinin davranışıyla yüz binlerce insanın karakteri arasında doğrudan bağ kurmak, yalnızca Erzurum'a değil, aklın kendisine yapılan bir haksızlıktır.

Çünkü bireyin kusurunu topluluğun ahlakına dönüştürdüğümüz anda düşünmeyi bırakıp etiketlemeye başlarız.

Bir Erzurumlu kavga ettiğinde “Erzurumlular böyledir” demek ne kadar yanlışsa, İstanbul'da yaşanan bir olaydan “İstanbullular böyledir”, İzmir'deki bir tartışmadan “İzmirliler böyledir” sonucunu çıkarmak da o kadar yanlıştır.

Bir şehir insan değildir.

Bir şehir milyonlarca farklı mizacın, terbiyenin, hikâyenin, ailenin ve hayat tecrübesinin yan yana yaşamasıdır.

Şehirlerin tek bir karakteri olduğunu düşünmek hoşumuza gider.

Bazısına “modern” deriz.

Bazısına “muhafazakâr”.

Bazısına “sert”.

Bazısına “hoşgörülü”.

Sonra bu kelimeleri öylesine tekrar ederiz ki bir süre sonra gerçek insanların yerine kavramlarla konuşmaya başlarız.

Oysa hayat kavramlardan daha karmaşıktır.

Erzurum'un bir mahallesinde yaşanan bir olay, başka bir mahallesinde hayatını sessizce sürdüren insanı nasıl temsil edebilir?

Bir kişinin öfkesi, hiç tanımadığı binlerce insanın terbiyesi hakkında nasıl hüküm verebilir?

Bir insanın ağzından çıkan küfür, bütün bir şehrin dili sayılabilir mi?

Sayılırsa adalet diye bir şey kalmaz.

Çünkü adalet yalnızca mahkemelerde aranmaz.

İnsanlar hakkında hüküm verirken de adil olmak gerekir.

Felsefenin en eski meselelerinden biri, parçayla bütün arasındaki ilişkidir.

Bir parçayı görüp bütünü bildiğimizi sanmak insan zihninin en büyük yanılgılarından biridir.

Bir ağacın çürümüş dalına bakıp bütün ormanın hasta olduğunu söylemek gibidir.

Bir bardak bulanık su görüp bütün nehrin kirli olduğuna karar vermek gibidir.

Bir insanın kusurunu bütün bir topluma yaymak da bundan farklı değildir.

Üstelik şehirler yalnızca bugün yaşayanlardan ibaret değildir.

Erzurum dediğimizde birkaç kavga görüntüsünden çok daha büyük bir şeyden söz ediyoruz.

Yüzyılların biriktirdiği kültürden, sokaklardan, türkülerden, hikâyelerden, sofralardan, insan ilişkilerinden, dayanışmadan, acılardan ve hatıralardan söz ediyoruz.

Bir şehrin hafızası vardır.

Bir şehrin terbiyesi vardır.

Bir şehrin kusurları da vardır.

Hiçbir şehir masumiyetin kusursuz coğrafyası değildir.

Ama hiçbir şehir birkaç kötü örnekten ibaret de değildir.

İnsanların yaptığı hatayı eleştirmek gerekir.

Kavga eden kavga ettiği için eleştirilmelidir.

Hakaret eden hakaret ettiği için.

Sataşan sataştığı için.

Fakat eleştirinin ahlaki olabilmesi için doğru adrese yönelmesi gerekir.

Suç bireyselse hüküm de mümkün olduğunca bireysel olmalıdır.

Bir kişinin yanlışını yüz binlerce insana dağıtmak eleştiri değil, kolaycılıktır.

Çünkü genelleme düşünmenin kısa yoludur.

İnsana rahatlık verir.

Tek tek insanları anlamaya gerek kalmaz.

Bir olay görürüz.

Bir etiket buluruz.

Dosyayı kapatırız.

“Bunlar böyle.”

Bu iki kelime, insanlığın belki de en tehlikeli cümlelerinden birinin başlangıcıdır.

“Bunlar böyle.”

Bu söz söylendiği anda kişiler kaybolur.

Yerine kalabalıklar gelir.

İsimler gider.

Etiketler kalır.

İnsan artık Ahmet değildir, Mehmet değildir, Ayşe değildir.

Bir şehrin, bir bölgenin, bir grubun temsilcisine dönüşür.

Sonra onun bütün davranışları o topluluğun hanesine yazılır.

Oysa aynı ölçüyü kendimize uygulatmak istemeyiz.

Ailemizde yanlış yapan biri olduğunda bütün ailemizin onunla anılmasını istemeyiz.

Mahallemizde suç işleyen biri çıktığında herkesin aynı kefeye konulmasına itiraz ederiz.

Çalıştığımız yerde bir kişi kaba davrandığında bütün kurumun öyle olmadığını söyleriz.

Kendimiz söz konusu olduğunda ayrıntı isteriz.

Başkaları söz konusu olduğunda genellemeye sığınırız.

İnsan zihninin adaletsizliği biraz da budur.

Bize benzeyenlerin hatalarını istisna, bize uzak olanların hatalarını karakter sayarız.

Oysa gerçek ahlak, aynı teraziyi herkes için kullanabilmektir.

Erzurum'u eleştirmek elbette mümkündür.

Hatta gereklidir de.

Bir şehir gelişmek istiyorsa kendi kusurlarıyla yüzleşebilmelidir.

Şiddeti, kabalığı, hoşgörüsüzlüğü, toplumsal baskıyı veya yanlış davranışları konuşmaktan kaçmamalıdır.

Fakat eleştiri ile aşağılamayı ayırmak gerekir.

Eleştiri düzeltmek ister.

Aşağılama küçültmek.

Eleştiri davranışı hedef alır.

Önyargı kimliği.

“Bu olay yanlıştır” demek başka şeydir.

“Bu şehir böyledir” demek başka.

Birincisi ahlaki bir yargıdır.

İkincisi çoğu zaman düşünsel tembelliktir.

Bir konser düşünelim.

Binlerce insan oraya müzik dinlemeye gelmiş olsun.

İki kişi kavga etsin.

Eğer ertesi gün o konser yalnızca o iki kişinin kavgasıyla anlatılıyorsa gerçekte neyi anlatmış oluruz?

O iki kişiyi mi?

Yoksa görünmeyen binlerce insanı yok sayan kendi bakışımızı mı?

Sessiz çoğunluk çoğu zaman haber olmaz.

Çünkü huzur dikkat çekmez.

Kavga dikkat çeker.

Bir insanın yanındaki yabancıya yol vermesi haber değildir.

Ama yumruk atması haberdir.

Bir esnafın müşterisine çay ikram etmesi sıradandır.

Ama tartışması görüntülenirse şehir hakkında hüküm verilir.

Böylece görünür olan ile gerçek olan birbirine karışır.

Oysa görünürlük, hakikat değildir.

Bir olayın çok paylaşılması onun toplumun tamamını temsil ettiği anlamına gelmez.

Bir görüntünün sürekli tekrar edilmesi, onun çoğunluğun davranışı olduğunu kanıtlamaz.

Bazen bir toplum hakkında kanaat oluştururken aslında toplumun kendisine değil, bize gösterilen birkaç saniyeye bakarız.

Sonra o birkaç saniyenin içine yüz binlerce hayatı sığdırmaya çalışırız.

Sığmaz.

Hiçbir şehir birkaç saniyeye sığmaz.

Erzurum da sığmaz.

Çünkü bir şehir yalnızca sokakta bağıranlardan oluşmaz.

Sabah namazından sonra dükkânının kepengini açandan da oluşur.

Üniversitede ders çalışan gençten de.

Hastane koridorunda sabahlayan anneden de.

Otobüste yaşlıya yer veren çocuktan da.

Misafirine tabağındaki son lokmayı uzatan ev sahibinden de.

Kışın yolda kalana el uzatandan da.

Ve elbette hata yapandan da.

Hepsi aynı şehrin içindedir.

İnsan budur zaten.

İyiyle kötünün, öfkeyle merhametin, kabalıkla nezaketin aynı toplumda yan yana bulunmasıdır.

Bir şehri kutsallaştırmak ne kadar yanlışsa şeytanlaştırmak da o kadar yanlıştır.

Erzurum kusursuz değildir.

Zaten hiçbir memleket değildir.

Ama kusurlu olmak ile birkaç kusurun toplamı olmak arasında büyük fark vardır.

Bir şehirde kötü insanlar bulunabilir.

Bu, o şehrin kötü olduğu anlamına gelmez.

Bir şehirde iyi insanlar bulunabilir.

Bu da o şehrin kusursuz olduğu anlamına gelmez.

Olgunluk, iki gerçeği aynı anda görebilmektir.

Belki ihtiyacımız olan şey şehirleri savunmak veya suçlamak değil, insanı doğru ölçekte değerlendirmektir.

İyi davranışı yapan kişiye teşekkür etmek.

Kötü davranışı yapan kişiyi eleştirmek.

Ama kimsenin günahını tanımadığı insanların omzuna yüklememek.

Çünkü insan, doğduğu şehri seçmez.

Ama davranışını seçer.

Bu yüzden ahlaki sorumluluk coğrafyanın değil, insanın üzerindedir.

Bir Erzurumlu yanlış yapmışsa yanlış yapan odur.

Erzurum değil.

Bir Erzurumlu güzel bir davranış göstermişse bütün şehrin aziz ilan edilmesi de gerekmez.

İyilik de kötülük de önce insana aittir.

Şehirler bunların sahnesidir.

Faili değil.

Belki bir memleketi gerçekten sevmek de burada başlar.

Onun hatalarını gizlememekte.

Ama ona yapılmış haksızlığı da kabul etmemekte.

Kavga varsa “kavga yoktu” dememek.

Küfür varsa “söylenmedi” diye inkâr etmemek.

Fakat bütün bir şehri birkaç kişinin davranışına mahkûm etmeye de razı olmamak.

Çünkü insan sevdiğini körü körüne savunarak değil, adaletle savunur.

Ve adalet bazen çok basit bir cümle ister:

Yanlış yapanı eleştir.

Ama onun yanlışını, hiç tanımadığı insanların kimliğine dönüştürme.

Bir şehir hakkında hüküm vermeden önce şunu hatırlamak gerekir:

Meydanlarda en çok bağıranlar, her zaman çoğunluk değildir.

Bazen çoğunluk sessizdir.

Evine gider.

Çocuğunun başını okşar.

Komşusunun kapısını çalar.

Sabah işine kalkar.

Kimseye sataşmaz.

Kimseye küfretmez.

Ve hakkında hiçbir haber yapılmaz.

Belki bir şehri anlamak istiyorsak yalnızca gürültüsüne değil, sessizliğine de bakmalıyız.

Çünkü bazen bir memleketin hakikati, hakkında en çok konuşulan birkaç olayda değil;

hakkında hiç konuşulmayan milyonlarca sıradan iyilikte saklıdır.

Memleket

Memleket dediğin nedir?

Haritada parmağını koyduğun yer mi?

Nüfus kâğıdında yazan vilayet mi?

Yoksa yıllar geçtikçe insanın içinde büyüyen, büyüdükçe de erişilmez hâle gelen bir yer mi?

Bilmiyorum.

Bildiklerim azaldıkça memleketi daha çok düşündüğümü fark ettim.

Gençken insan memleketten kaçmak ister.

Yollar çağırır onu.

Büyük şehirler.

Kalabalık caddeler.

Işıklar.

Yüksek binalar.

İnsan kendi kasabasını küçük görür biraz.

Aynı dükkânlar.

Aynı kahvehane.

Aynı çeşme.

Aynı ihtiyarlar.

Otobüs terminalinden şehre giden arabaya bindiği vakit arkasına bile bakmaz.

“Dünya büyük,” der.

Haklıdır da.

Dünya gerçekten büyüktür.

Fakat insan yaşlandıkça anlar:

Dünya büyük olabilir.

Ama kalbin sığdığı yer pek azdır.

Bizim kasabanın girişinde bir kavaklık vardı.

Şimdi duruyor mu bilmem.

Çocukken o kavakların dünyanın en yüksek ağaçları olduğunu sanırdım. Rüzgâr esti mi yaprakları birbirine değer, ince ince bir ses çıkarırdı.

Akşamüstleri o sesin arasına ezan karışırdı.

Bir de uzaktan sürülerin çıngırağı.

İnsan bazı seslerin kıymetini duyarken bilmez.

Sonra yıllar geçer.

Koca bir şehrin ortasında, binlerce otomobilin gürültüsü içinde yürürken birden o çıngırağı ararsın.

Bulamazsın.

İşte o vakit memleket başlar.

Memleket biraz da bulunamayan şeydir.

Çocukluğumuzda bir bakkal vardı.

Kapının önüne kasalar dizerdi.

Domates, salatalık, erik.

İçeride eski bir terazisi bulunurdu.

Biz bir liralık çekirdek almaya gider, yarım saat dükkânda oyalanırdık.

Bakkal amca dünyadaki bütün haberleri bilirdi.

Kimin oğlu askerden gelmiş.

Kimin ineği kaybolmuş.

Kimin tarlasına dolu vurmuş.

Kimin kızına görücü gelmiş.

Kasabanın gazetesi oydu.

Şimdi şehirde büyük marketlere giriyorum.

Kapılar kendiliğinden açılıyor.

Kasada kimse kimseyi tanımıyor.

Bir şey alıyorsun.

Kartını okutuyorsun.

Çıkıyorsun.

Kimse sana:

“Baban nasıl?”

diye sormuyor.

İnsan önce bunun rahatlık olduğunu sanıyor.

Sonra eksiklik olduğunu fark ediyor.

Çünkü insan yalnızca ihtiyaçlarını karşılayarak yaşayamaz.

Tanındığını da bilmek ister.

Birinin seni gördüğünde aileni hatırlamasını.

“Sen falancanın oğlusun,” demesini.

Koca şehirlerde insanın adı vardır.

Memlekette hikâyesi.

Belki fark budur.

Bizim evin avlusunda yaşlı bir dut ağacı vardı.

Yaz gelince gölgesi duvarın yarısını kaplardı.

Annem öğleden sonra minderleri çıkarırdı.

Çay demlenirdi.

Komşu kadınlar gelir.

Biri fasulye ayıklar.

Biri çocuklardan şikâyet eder.

Biri gelinini anlatır.

Sonra konu döner dolaşır eski günlere gelirdi.

İhtiyarların sohbeti hep eski günlere çıkar zaten.

Çünkü insan geleceğe giderken gençtir.

Geçmişe dönerken yaşlanır.

Biz çocuklar onların söylediklerini dinlemezdik.

Sokağa koşardık.

Top oynayacağız.

Bisiklete bineceğiz.

Dere kenarına gideceğiz.

Hayat bizi bekliyor sanırdık.

Meğer hayat o dut ağacının altındaymış.

Biz başka yerde aramışız.

Bunu yıllar sonra anladım.

İnsan çoğu şeyi kaybedince öğreniyor.

Evlerin kıymetini taşınınca.

Anne babanın kıymetini uzaklaşınca.

Dostun kıymetini yollar ayrılınca.

Memleketin kıymetini gurbet başlayınca.

Gurbet dediğin yalnızca başka şehir değildir.

Bazen insan kendi evinde de gurbettedir.

Tanıdığı sokaklar değişir.

Eski dükkân kapanır.

Bir bina yıkılır.

Yerine beş katlı apartman dikilir.

Çocukken top oynadığın arsaya otopark yapılır.

Sonra dönersin.

Yer aynı yerdir.

Ama senin yerin değildir artık.

İşte insan o zaman tuhaf bir şey hisseder.

Memleketine gelmiştir.

Memleketini bulamamıştır.

Bir gün eski sokağımızdan geçtim.

Evlerin çoğu değişmişti.

Duvarlar boyanmış.

Kapılar yenilenmiş.

Bazı bahçeler tamamen yok olmuştu.

Bir köşede durup uzun uzun baktım.

Çocukluğumu görebilir miyim diye.

İnsan ne garip.

Geçmişi bazen gözle aranacak bir şey sanıyor.

Şurada koşuyorduk.

Burada kavga etmiştik.

Şu duvarın üstünde oturmuştuk.

Şu kapıdan annem seslenmişti.

Hiçbiri yoktu.

Ama hepsi oradaydı.

Demek ki bazı şeyler yıkılınca kaybolmuyor.

İnsanın içine taşınıyor.

Belki memleket dediğimiz yer de zamanla dışarıdan içeriye taşınıyor.

Önceleri bir köydür.

Bir mahalledir.

Bir evdir.

Sonra bir koku olur.

Bir türkü.

Bir yemek.

Bir insanın konuşma biçimi.

Bir dağın akşamüstü aldığı renk.

Bir çeşmenin suyu.

Bir ramazan gecesi.

Bir mezarlık.

Bir bayram sabahı.

Sonra fark edersin ki sen memleketten çıkmışsın ama memleket senden çıkmamış.

İnsan nereye giderse gitsin bazı şeyleri yanında götürüyor.

Annesinin sofra kurma biçimini.

Babasının öksürüğünü.

Dededen kalma bir sözü.

Mahallenin şivesini.

Çocukken öğrendiği bir duayı.

Büyük şehir bunları biraz örter.

Ama silemez.

Bir gece ansızın bir türkü çalar.

Her şey ortaya çıkar.

Çünkü türküler memleketin gizli yollarıdır.

Otobüs bileti gerekmez.

Valiz gerekmez.

Gözünü kapatırsın.

Gidersin.

Dağların arasından geçersin.

Bir köprünün başında durursun.

Uzakta akşam dumanı yükselir.

Bir evin penceresinde sarı ışık yanar.

İçeride biri seni bekliyormuş gibi olur.

Oysa belki o ev çoktan yıkılmıştır.

Belki bekleyenler de gitmiştir.

Fakat insanın gönlü coğrafya bilmez.

Orada hâlâ ışık yanar.

Memleket biraz da ölülerimizdir.

Bunu söylemek ağır gelir insana.

Ama öyledir.

Bir yerin mezarlığında tanıdık isimler çoğalmaya başlayınca orası insana daha fazla vatan olur.

Çocukken mezarlığın yanından koşarak geçerdik.

Korkardık.

Şimdi mezarlığa gidince sessizlik iyi geliyor.

İsimlere bakıyorum.

Bir zamanlar sokakta yürüyenler.

Alışveriş yapanlar.

Kızanlar.

Gülenler.

Ev yapanlar.

Çocuk büyütenler.

Hepsi toprağın altında.

Sonra insan kendi telaşına utanıyor biraz.

Bu kadar koşmak niye?

Bu kadar kırmak niye?

Bu kadar biriktirmek?

Bu kadar üstün gelmeye çalışmak?

Kasabanın mezarlığı insana şehirdeki hiçbir kitabın öğretemediği şeyi öğretiyor.

Diyor ki:

“Yavaş ol.”

“Bu yolun sonu belli.”

Ama insan yine unutuyor.

İnsanoğlu unutmaya meyilli.

Belki yaşayabilmek için biraz unutmak gerekiyor.

Yine işimize dönüyoruz.

Yine para kazanıyoruz.

Yine planlar yapıyoruz.

Yine kızıyoruz.

Yine bir yerlere yetişiyoruz.

Fakat içimizde bir yer biliyor.

Her şey geçecek.

Belki memleket bu yüzden kıymetli.

Bize geçici olduğumuzu hatırlatıyor.

Çünkü insan memleketine döndüğünde yalnızca eski evleri görmez.

Kendi geçmişini de görür.

Bir zamanlar küçücük olduğu yerlerden geçer.

Sonra şu koskoca dünyada aslında ne kadar kısa bir misafir olduğunu fark eder.

Ben artık memleketi yalnızca doğduğum yer olarak düşünmüyorum.

Memleket, insanın dünyaya ilk defa güvendiği yerdir.

Karnının doyacağını bildiği sofra.

Başını koyduğu yastık.

Kapısını çalmadan girdiği ev.

Hesapsız sevildiği birkaç yıl.

Belki bütün ömrümüz boyunca aradığımız şey de budur.

Hesapsız bir yer.

Çünkü büyüdükçe her şeyin hesabı çıkıyor karşımıza.

İşin hesabı.

Paranın hesabı.

Dostluğun hesabı.

Zamanın hesabı.

İnsan yoruluyor.

Sonra çocukluğunu hatırlıyor.

Akşam olduğunda eve çağrılan bir çocuktu.

Hepsi bu.

Bir tabağı vardı.

Bir yatağı vardı.

Bir de kendisini bekleyenler.

Meğer zenginlik buymuş.

O vakit bilmiyordu.

İnsan sahipken fakir, kaybedince zengin oluyor bazen.

Hatıralar böyle bir servet.

Harcanmıyor.

Ama insanı zengin de etmiyor.

Sadece içini sızlatıyor.

Yine de şükrediyorum.

İnsan geçmişine bakınca yalnızca kaybettiklerini görmemeli.

Bir zamanlar sahip olduğunu da bilmeli.

Bir sofra kurulmuş.

Bir kapı açılmış.

Birileri beklemiş.

Birileri:

“Üşütme kendini,”

demiş.

İnsan bundan daha büyük ne isteyebilir?

Şimdi bazen memlekete dönüyorum.

Otobüs şehrin girişine yaklaşınca camdan dışarı bakıyorum.

Dağlar aynı.

Gökyüzü aynı.

Belki birkaç kavak hâlâ yerinde.

İçimde ise yıllardır tarif edemediğim bir şey kıpırdıyor.

Ne tam sevinç.

Ne tam hüzün.

Belki ikisinin arasında bir yer.

İnsan memleketine dönerken aynı zamanda eski hâline dönmek ister çünkü.

Ama dönemiyor.

Yol seni şehre götürüyor.

Zamana değil.

İşte insanın hüznü burada.

Memleket duruyor.

Çocukluk durmuyor.

Ev duruyor.

İçindekiler değişiyor.

Sokak duruyor.

Senden önce yürüyenler gidiyor.

Sonunda anlıyorsun:

İnsan aslında memleketini değil, memleketteki kendisini özlüyor biraz.

Dünyaya henüz küsmemiş hâlini.

Her şeyin mümkün olduğuna inanan çocuğu.

Akşam karanlığından korkup eve koşan o küçücük insanı.

Belki o çocuk hâlâ bir yerde bizi bekliyor.

Eski bir sokağın köşesinde.

Bir dut ağacının altında.

Bir çeşmenin başında.

Bir bayram sabahında.

Biz yıllardır dünyayı dolaşıyoruz.

O ise orada.

Memleket dediğin belki de budur.

Dönüp dönüp kendini aradığın yer.

Ve insan ne kadar uzağa giderse gitsin, bir gün anlıyor:

Dünyada birçok şehir vardır.

Birçok ev.

Birçok yol.

Ama bazı akşamlar insanın içinden yalnızca tek bir cümle geçer:

Eve gitsem.

Sonra bir sessizlik olur.

Çünkü insan bilir.

Bazı evlere artık yalnızca hatırlayarak dönülür.

Zaman Mefhûmu

İnsan neden zamanın bu kadar hızlı geçtiğini düşünür?

Saatler her zaman aynı hızda ilerler. Bir dakika hâlâ altmış saniyedir. Bir gün yine yirmi dört saat sürer. Takvim, kimseye ayrıcalık tanımaz.

Ama buna rağmen bazı yıllar bir nefes kadar kısa gelir.

Bazı akşamlar ise sonsuzmuş gibi.

Demek ki hızlanan şey zaman değildir.

Biziz.

Belki de modern insanın en büyük yanılgısı budur: Zamanın kaçtığını sanmak.

Oysa kaçan zaman değildir.

İnsan, kendi hayatının içinden koşarak geçmektedir.

Sabah olur.

Bir yerlere yetişiriz.

Bir işi bitirir, diğerine başlarız.

Telefon ekranına bakarız.

Mesajlar gelir.

Bildirimler düşer.

Bir şeyler izleriz.

Bir şeyler okuruz.

Birileriyle konuşuruz.

Akşam olur.

Ve günün sonunda garip bir boşluk hissederiz.

Bütün gün yaşamışızdır.

Fakat sanki hiçbir yerde bulunmamışızdır.

Belki zamanın hızlanması dediğimiz şey tam olarak budur:

Yaşadığımız anların içinde yeterince bulunamamak.

Çocukken yaz tatilleri neden sonsuzdu?

Bir öğleden sonra nasıl bu kadar uzun sürebiliyordu?

Bir sokağın başından sonuna yürümek neden bir macera gibiydi?

Çünkü çocuk için dünya henüz tekrar etmez.

Her şey ilk defadır.

İlk yağmur.

İlk arkadaşlık.

İlk korku.

İlk yolculuk.

İlk kez görülen bir şehir.

İlk kez duyulan bir kelime.

Zihin, yeni olanın önünde yavaşlar.

Bakar.

İnceler.

Kaydeder.

Belki bu yüzden çocukluğumuz uzun, yetişkinliğimiz kısa gelir.

Çünkü büyüdükçe hayatı yaşamaktan çok tanımaya başlarız.

Bir ağaca bakıp “ağaç” der geçeriz.

Gökyüzüne bakıp “akşam” deriz.

Bir insanın yüzüne bakıp onu bildiğimizi düşünürüz.

Her şeye isim veririz.

Ve isim verdiğimiz şeylere artık gerçekten bakmamaya başlarız.

Oysa çocuk bakar.

Bir karıncanın yolculuğunu dakikalarca izleyebilir.

Yağmur damlalarının camdaki hareketini takip eder.

Bir taşın şeklini merak eder.

Bir sorunun cevabından çok kendisiyle ilgilenir.

Zaman onun için geniştir.

Çünkü dikkati geniştir.

Belki zamanı yavaşlatmanın ilk yolu, saate müdahale etmek değil, dikkati geri kazanmaktır.

Bir şeyi gerçekten görmek.

Bir sesi gerçekten dinlemek.

Bir insan konuşurken vereceğimiz cevabı hazırlamak yerine söylediklerini duymak.

Bir kahvenin ilk yudumunu fark etmek.

Bir sokağın kokusunu.

Bir evin sessizliğini.

Akşam güneşinin duvara düşüşünü.

Bunlar küçük şeyler gibi görünür.

Ama hayat zaten büyük olaylardan oluşmaz.

Hayatın büyük kısmı, küçük anların birbirine eklenmesidir.

İnsan bunu genellikle çok geç fark eder.

Hayatında birkaç büyük günü hatırlar.

Mezuniyet.

Düğün.

Bir doğum.

Bir ölüm.

Bir ayrılık.

Bir kavuşma.

Fakat ömrümüzün neredeyse tamamı sıradan günlerin içinde geçmiştir.

O hâlde hayatın değeri yalnızca büyük anlarda aranıyorsa, insan kendi ömrünün büyük bölümünü gözden çıkarmış demektir.

Belki gerçek mesele, sıradan olanı sıradanlıktan kurtarabilmektir.

Bir salı sabahını.

Sessiz bir öğleden sonrayı.

Eve dönüş yolunu.

Bir dostla içilen çayı.

Bir pencerenin önünde geçirilen on dakikayı.

Zamanı yavaşlatmak, hayatı daha büyük yapmak değildir.

Hayatı daha ayrıntılı yaşamaktır.

Çünkü hız, ayrıntının düşmanıdır.

Koşarken manzarayı göremezsiniz.

Bir yere yetişmeye çalışan insan yolun kendisini kaybeder.

Belki çağımızın trajedisi de burada başlıyor.

Herkes bir yere yetişmeye çalışıyor.

Daha iyi bir işe.

Daha fazla paraya.

Daha güzel bir eve.

Daha başarılı bir hayata.

Bir sonraki aya.

Bir sonraki yıla.

Bir sonraki tatiline.

Bir sonraki hedefe.

İnsan sürekli geleceğe doğru eğilmiş durumda.

Şimdiki zaman ise ayaklarının altından sessizce geçiyor.

Garip olan şu:

Yetişmeye çalıştığımız geleceğe ulaştığımızda da yine başka bir geleceğe yetişmeye çalışıyoruz.

Böylece hayatımız, bir türlü başlayamayan bir hazırlığa dönüşüyor.

“Biraz daha dayanayım.”

“Şunu da halledeyim.”

“Bu dönem geçsin.”

“Sonra rahatlayacağım.”

“Sonra yaşayacağım.”

Fakat hayatın en tehlikeli kelimelerinden biri belki de sonradır.

Çünkü sonra dediğimiz yerin sonu yoktur.

İnsan yaşamayı sürekli erteleyebilir.

Ve bir gün arkasına baktığında, yıllarca gelecekte yaşamaya çalışırken geçmişini tükettiğini fark edebilir.

Belki zamanı yavaşlatmak, geleceği reddetmek değildir.

Geleceğin bugünü yutmasına izin vermemektir.

Plan yapmak güzeldir.

Hayal kurmak da.

Ama insanın bütün varlığını henüz gerçekleşmemiş günlere yatırması tuhaf değil midir?

Hayatımızdaki tek gerçek zaman şu andır.

Geçmiş artık yalnızca hafızadır.

Gelecek ise ihtimal.

Dokunabildiğimiz tek şey şimdidir.

Fakat en az değer verdiğimiz de odur.

Çünkü şimdiki an sessizdir.

Kendini pazarlamaz.

“Ben hayatınım,” diye bağırmaz.

Çoğu zaman sıradan görünür.

Belki de bu yüzden onu kaçırırız.

Büyük bir an gelmesini bekleriz.

Oysa belki büyük an diye bir şey yoktur.

Dikkatle yaşanmış an vardır.

İnsan sevdiği birinin yanında otururken bunun bir gün hatıraya dönüşeceğini düşünmez.

Annesinin mutfaktan gelen sesinin bir gün özleneceğini bilmez.

Babasının aynı hikâyeyi tekrar anlatmasına bazen sıkılır.

Dostuyla yaptığı sıradan bir yürüyüşün yıllar sonra zihninde ne kadar değerli olacağını tahmin etmez.

Bir evde son kez uyuduğunu bilmez.

Bir insanı son kez gördüğünü bilmez.

Hayatın bazı sonları sessizdir.

Takvimde işaretli değildir.

Kimse bize “bu anı dikkatli yaşa, bir daha olmayacak” demez.

Belki zamanın acımasızlığı da budur.

Geçip giderken kendisini belli etmez.

Bu yüzden zaman ancak geçtikten sonra değerli görünür.

Eski fotoğraflara bakarız.

Bir odanın görüntüsü çıkar karşımıza.

O zamanlar önemsiz sandığımız bir masa.

Bir perde.

Bir sandalye.

Arka planda duran bir insan.

Fotoğrafa bakarken asıl görmek istediğimiz şey çoğu zaman fotoğrafta değildir.

O günün havasıdır.

O zamanki hâlimizdir.

Henüz kaybetmediğimiz şeylerdir.

Fotoğraflar bu yüzden biraz hüzünlüdür.

Bize zamanı durdurmuş gibi görünürler.

Ama aslında durduramadıklarını hatırlatırlar.

İnsan zamanı durduramaz.

Belki yavaşlatamaz bile.

Ama onun içindeki farkındalığını genişletebilir.

Bir günü daha uzun yaşamanın yolu yirmi beşinci saati bulmak değildir.

O yirmi dört saatin içinde gerçekten bulunmaktır.

Telefonu birkaç dakika uzağa koymak.

Bir yere amaçsızca yürümek.

Acele etmeden yemek yemek.

Sessizlikten kaçmamak.

Bir kitabın aynı cümlesini iki kez okumak.

Bir arkadaşın yüzüne dikkatle bakmak.

Bir şey yapmadan oturabilmek.

Bugün bunlar neredeyse birer isyan hareketine dönüştü.

Çünkü çağımız bize sürekli hızın erdem olduğunu söylüyor.

Daha hızlı öğren.

Daha hızlı çalış.

Daha hızlı cevap ver.

Daha hızlı tüket.

Daha hızlı üret.

Hatta daha hızlı dinlen.

Her şey verimlilik ölçüsüne çevriliyor.

Ama insan bir makine değildir.

Her saniyeyi işe yarar hâle getirme çabası, sonunda hayatın kendisini işe dönüştürür.

Oysa bazı anların hiçbir işe yaramaması gerekir.

Boş boş gökyüzüne bakmanın.

Saatin kaç olduğunu bilmeden oturmanın.

Bir şarkıyı hiçbir şey yapmadan dinlemenin.

Uzun bir yürüyüşün.

Bir insanla konu konuyu açarken saatleri unutmanın.

Bunların “verimsiz” olması belki de değerlerinin kaynağıdır.

Çünkü hayat yalnızca faydalı olmak için yaşanmaz.

Hayat aynı zamanda hissedilmek için vardır.

Zamanı yavaşlatmak biraz da faydasızlığa izin vermektir.

Her anı bir sonuca bağlamamak.

Her deneyimi paylaşılacak bir görüntüye çevirmemek.

Her seyahati fotoğrafla kanıtlamamak.

Her duyguyu cümleye dökmemek.

Bazı şeyleri sadece yaşamak.

Belki insanın kendisiyle ilişkisi de burada başlar.

Çünkü sürekli meşguliyet bazen yalnızca bir alışkanlık değildir.

Bir kaçıştır.

İnsan durduğunda kendisini duyar.

Ve herkes kendi iç sesini duymaya hazır değildir.

Sessizlik bazen rahatsız edicidir.

Unuttuğumuzu sandığımız düşünceler geri gelir.

Ertelediğimiz sorular ortaya çıkar.

“Gerçekten istediğim hayat bu mu?”

“Bu kadar koşmamın sebebi ne?”

“Ne zamandır mutlu değilim?”

“Neden sürekli bir sonraki şeyi bekliyorum?”

Belki bu yüzden yavaşlamak cesaret ister.

Çünkü yavaşlayan insan yalnızca dünyayı görmez.

Kendisini de görür.

Ve insan bazen bütün ömrünü kendisinden kaçmak için hızlandırabilir.

Ama ne kadar hızlı giderse gitsin, kendisini geride bırakamaz.

Bir noktada durmak zorunda kalır.

Belki yaşlılık bu yüzden birçok insana tuhaf gelir.

Beden yavaşlar.

Dünya ise hızlanmaya devam eder.

İnsan ilk kez zamanın ritmine yetişmek yerine kendi ritmini duymaya başlar.

Geçmiş daha çok hatırlanır.

Küçük şeyler daha değerli hâle gelir.

Bir ziyaret.

Bir telefon.

Güneşli bir gün.

Sağlıklı uyanmak.

Tanıdık bir ses.

Gençken küçük gördüğümüz şeylerin, aslında hayatın kendisi olduğunu geç fark ederiz.

Keşke bunu öğrenmek için yaşlanmak gerekmese.

Keşke insan daha gençken de bazı günleri bilerek yavaş yaşayabilse.

Bir öğleden sonrayı tüketmek yerine içinde kalabilse.

Sevdiği bir insana bakarken aynı anda başka bir şey düşünmese.

Bir sofrada telefonunu unutabilse.

Yürüdüğü yolu yalnızca varılacak yerin arası olarak görmese.

Çünkü yollar da hayattır.

Beklemeler de.

Aralar da.

Sessizlikler de.

Belki ömrümüzü kısaltan şey yılların sayısı değildir.

Yaşanmadan geçen anların çokluğudur.

Seksen yıl yaşayabilirsiniz.

Ama kaç yılını gerçekten hatırlarsınız?

Kaç günü birbirinden ayırabilirsiniz?

Kaç sabahın kokusu zihninizde kalmıştır?

Kaç konuşmayı bütün ayrıntılarıyla hatırlarsınız?

Zaman belki yalnızca takvimde değil, hafızada da ölçülür.

Ve dikkat etmediğimiz günler hafızada birbirine karışır.

Bir yıl başka bir yılın içine girer.

Aylar silikleşir.

“Ne çabuk geçti,” deriz.

Oysa belki zaman hızlı geçmemiştir.

Biz yeterince iz bırakmamışızdır.

Kendi hafızamızda bile.

Belki zamanı yavaşlatmanın yolu daha fazla şey yapmak değil, daha az şeyi daha derinden yapmaktır.

Daha az yere gitmek.

Ama gittiğin yerde bulunmak.

Daha az insanla konuşmak.

Ama konuştuğunu gerçekten dinlemek.

Daha az fotoğraf çekmek.

Ama gördüğün manzarayı hatırlamak.

Daha az acele etmek.

Çünkü acele, insanın hayatla arasında oluşturduğu görünmez bir mesafedir.

Ve belki bir gün insan şunu anlar:

Yavaşlamak geride kalmak değildir.

Bazen yavaşlamak, nihayet kendi hayatına yetişmektir.

Saat yine ilerleyecek.

Akşam olacak.

Mevsimler değişecek.

Yüzümüz değişecek.

Sevdiğimiz insanlar değişecek.

Bazıları gidecek.

Biz de değişeceğiz.

Bunu engelleyemeyiz.

Zaman kimse için durmaz.

Ama belki mesele zaten zamanı durdurmak değildir.

Belki mesele, zaman geçerken bizim de orada olmamızdır.

Bir gün bittiğinde yalnızca “bugün de geçti” dememek.

“Bugün buradaydım,” diyebilmek.

Bir sabahın ışığını gördüm.

Birinin sesini gerçekten duydum.

Bir kahveyi acele etmeden içtim.

Bir sokaktan yürüdüm.

Bir an sustum.

Kendimi dinledim.

Yaşadım.

Belki zaman böyle yavaşlar.

Saniyeler uzadığı için değil.

İnsan, saniyelerin içine geri döndüğü için.

Ve belki hayatın sırrı da bundan ibarettir:

Zamanı durduramayız.

Ama onun bizi geçip gitmesine engel olabiliriz.